Ngành gỗ Việt Nam vẫn duy trì đà tăng trưởng tích cực trong năm 2026, song phía sau những con số xuất khẩu khả quan là áp lực chuyển đổi ngày càng lớn. Khi các thị trường lớn liên tục siết chặt yêu cầu về nguồn gốc nguyên liệu, phát thải khí nhà kính và tính minh bạch của chuỗi cung ứng, dấu chân carbon không còn là khái niệm mang tính xu hướng mà đang trở thành tiêu chí quan trọng để khách hàng lựa chọn nhà cung cấp.
Cuộc cạnh tranh không còn bắt đầu từ giá bán
Theo số liệu của Cục Hải quan, trong 5 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ đạt hơn 7 tỷ USD, tăng 2,9% so với cùng kỳ năm trước. Kết quả này tiếp tục khẳng định vị thế của ngành gỗ trong nhóm ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, đồng thời cho thấy khả năng thích ứng trước những biến động của kinh tế thế giới.
Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của thị trường, tiêu chí lựa chọn nhà cung cấp cũng đang dịch chuyển.
Nếu trước đây khách hàng chủ yếu quan tâm đến giá bán, chất lượng sản phẩm và tiến độ giao hàng thì nay họ muốn biết nhiều hơn về "hành trình" của sản phẩm: Gỗ được khai thác từ đâu, khu rừng có được quản lý bền vững hay không, nhà máy sử dụng nguồn năng lượng nào, lượng phát thải trong quá trình sản xuất ra sao và doanh nghiệp có đủ dữ liệu để chứng minh những thông tin đó hay không.
Một chiếc bàn, chiếc ghế hay tủ gỗ vì thế không còn chỉ được đánh giá ở kiểu dáng hay độ bền, mà còn được nhìn nhận qua toàn bộ chuỗi giá trị phía sau.
Xu hướng này ngày càng rõ nét khi Liên minh châu Âu (EU) triển khai Quy định chống phá rừng (EUDR), yêu cầu các sản phẩm gỗ phải chứng minh không liên quan đến mất rừng và đáp ứng đầy đủ quy định về truy xuất nguồn gốc. Song song với đó, nhiều tập đoàn, nhà bán lẻ và thương hiệu quốc tế cũng gia tăng yêu cầu về phát triển bền vững, giảm phát thải và minh bạch hóa chuỗi cung ứng.
Điều đó đồng nghĩa, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp gỗ ngày nay không còn được quyết định bởi giá thành sản xuất mà còn nằm ở năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường.
Carbon trở thành "ngôn ngữ" mới của chuỗi cung ứng
Dấu chân carbon phản ánh tổng lượng khí nhà kính phát sinh trong suốt vòng đời của sản phẩm, được quy đổi về CO₂ tương đương.
Đối với ngành gỗ, lượng phát thải không chỉ đến từ quá trình sản xuất mà bắt đầu từ vùng nguyên liệu, khai thác rừng, vận chuyển, tiêu thụ điện năng, nhiên liệu cho hệ thống sấy, vật liệu sơn phủ, bao bì, logistics và cả quá trình đưa sản phẩm đến tay khách hàng.
Chính vì vậy, hai sản phẩm có kiểu dáng, chất lượng và công năng giống nhau chưa chắc có cùng "giá trị xanh".
Một sản phẩm sử dụng gỗ có chứng chỉ quản lý rừng bền vững, được sản xuất bằng dây chuyền tiết kiệm năng lượng, tận dụng phụ phẩm và có đầy đủ dữ liệu phát thải sẽ có lợi thế rõ rệt khi khách hàng đánh giá nhà cung cấp.
Đối với doanh nghiệp Việt Nam, lợi ích của việc giảm phát thải có thể chưa thể hiện ngay bằng mức giá bán cao hơn. Tuy nhiên, khả năng cung cấp dữ liệu carbon, chứng minh quy trình sản xuất bền vững và đáp ứng các tiêu chí môi trường lại có ý nghĩa quyết định trong việc duy trì khách hàng hiện hữu cũng như giành thêm đơn hàng mới.
Khi hai doanh nghiệp có chất lượng và giá bán tương đương, doanh nghiệp sở hữu dữ liệu phát thải minh bạch sẽ có nhiều lợi thế hơn trên bàn đàm phán.
Dữ liệu đang trở thành một phần của sản phẩm
Sự thay đổi của thị trường khiến quản trị dữ liệu trở thành nhiệm vụ không thể thiếu trong quá trình chuyển đổi xanh của doanh nghiệp gỗ.
Chia sẻ với báo chí, ông Nguyễn Liêm, đại diện Công ty Lâm Việt, cho biết sau khi đầu tư hệ thống phần mềm quản trị, số lượng nhân sự quản lý của doanh nghiệp giảm từ 90 xuống còn 30 người. Quan trọng hơn, doanh nghiệp có được nguồn dữ liệu đầy đủ để xây dựng chiến lược phát triển và tối ưu sản xuất.
Đến năm 2025, doanh nghiệp tiếp tục đề xuất triển khai mô hình "nhà máy gỗ phát thải thấp", hướng tới đo lường, giảm phát thải CO₂ và đạt chứng nhận low-carbon.
Theo các chuyên gia, muốn kiểm kê khí nhà kính, doanh nghiệp trước hết phải quản trị tốt dữ liệu sản xuất.
Trong thực tế, dữ liệu về điện năng, nhiên liệu, nguyên liệu đầu vào, logistics và sản lượng sản xuất thường nằm rải rác ở nhiều bộ phận khác nhau. Nếu không được kết nối, doanh nghiệp sẽ rất khó xác định lượng phát thải của từng sản phẩm cũng như xây dựng báo cáo carbon theo yêu cầu của khách hàng.
Kết quả kiểm kê tại hơn 10 doanh nghiệp chế biến gỗ do Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP.HCM công bố cho thấy, lượng phát thải từ tiêu thụ điện năng có thể chiếm tới 90% tổng lượng phát thải tại các doanh nghiệp được khảo sát.
Thông qua việc phân tích dữ liệu tiêu thụ điện và hiệu suất thiết bị, doanh nghiệp có thể xác định chính xác những công đoạn tiêu hao năng lượng lớn để đầu tư cải tiến, vừa tiết kiệm chi phí vừa giảm lượng phát thải.
Điều này cho thấy dữ liệu không còn đơn thuần phục vụ quản lý nội bộ mà đã trở thành một phần giá trị của sản phẩm khi tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.
Muốn giữ đơn hàng phải chứng minh được "hồ sơ xanh"
Xu hướng chuyển đổi xanh không dừng lại ở cổng nhà máy mà mở rộng tới toàn bộ chuỗi nguyên liệu.
Ngày càng nhiều khách hàng yêu cầu doanh nghiệp chứng minh rõ nguồn gốc từng lô gỗ, khu vực khai thác, chủ rừng, thời điểm thu hoạch, phương thức quản lý rừng và toàn bộ hành trình vận chuyển đến nhà máy chế biến.
Doanh nghiệp có vùng nguyên liệu ổn định, sử dụng gỗ hợp pháp và hệ thống truy xuất minh bạch sẽ thuận lợi hơn trong quá trình đáp ứng các yêu cầu quốc tế. Ngược lại, chuỗi cung ứng qua nhiều khâu trung gian, thiếu dữ liệu sẽ làm tăng thời gian và chi phí xác minh.
Điều đó cũng khiến bài toán liên kết giữa doanh nghiệp chế biến với các chủ rừng không còn chỉ nhằm bảo đảm nguồn nguyên liệu mà còn hướng tới xây dựng "lý lịch" đầy đủ cho từng mét khối gỗ.
Ở khâu sản xuất, nhiều doanh nghiệp đang từng bước áp dụng các giải pháp tiết kiệm năng lượng như tận dụng phụ phẩm làm nhiên liệu sinh khối, tối ưu dây chuyền sản xuất, nâng cao hiệu suất thiết bị và quản lý điện năng theo từng công đoạn.
Tuy nhiên, việc triển khai giải pháp xanh chỉ thực sự tạo ra lợi thế khi doanh nghiệp có hệ thống đo lường và dữ liệu để chứng minh hiệu quả giảm phát thải.
Doanh nghiệp nhỏ đối mặt nhiều thách thức
Bên cạnh yêu cầu về kỹ thuật, chi phí đầu tư vẫn là rào cản lớn đối với nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Theo ông Nguyễn Chánh Phương, Phó Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP.HCM, nhiều doanh nghiệp đã nhận thức rõ lợi ích lâu dài của phát triển xanh nhưng vẫn gặp khó khăn về nguồn vốn để đầu tư hệ thống quản trị, kiểm kê khí nhà kính và xây dựng báo cáo ESG.
Trong khi các doanh nghiệp lớn có điều kiện thuê chuyên gia, đầu tư công nghệ và thành lập bộ phận phát triển bền vững, doanh nghiệp nhỏ phải tự tìm hiểu tiêu chuẩn quốc tế, đào tạo nhân lực và cân đối chi phí cho các chứng chỉ môi trường.
Các chuyên gia cho rằng ngành gỗ cần sớm xây dựng hướng dẫn đo lường phát thải phù hợp với từng quy mô doanh nghiệp, đồng thời có cơ chế hỗ trợ tài chính, phát triển đội ngũ tư vấn và thúc đẩy kết nối dữ liệu từ vùng nguyên liệu đến nhà máy chế biến.
Dấu chân carbon sẽ quyết định sức cạnh tranh trong tương lai
Việc đáp ứng các tiêu chuẩn xanh chắc chắn làm gia tăng chi phí trong ngắn hạn, nhưng chậm thích ứng còn tiềm ẩn nguy cơ mất đơn hàng và đánh mất thị trường.
Trong bối cảnh khách hàng quốc tế ngày càng coi trọng phát triển bền vững, khả năng chứng minh nguồn gốc nguyên liệu, minh bạch dữ liệu phát thải và xây dựng lộ trình giảm carbon đang trở thành tiêu chí quan trọng để đánh giá năng lực doanh nghiệp.
Ngành gỗ Việt Nam đã tạo dựng vị thế bằng tay nghề, năng lực sản xuất và khả năng đáp ứng những đơn hàng lớn. Tuy nhiên, trong giai đoạn mới, những lợi thế đó cần được bổ sung bằng năng lực quản trị dữ liệu và phát triển bền vững.
Doanh nghiệp giờ đây không chỉ cần tính toán lượng gỗ, điện năng hay chi phí để sản xuất một sản phẩm, mà còn phải trả lời được câu hỏi: Sản phẩm ấy đã tạo ra bao nhiêu carbon trên hành trình đến tay khách hàng?
Khi câu trả lời ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc trong chuỗi cung ứng toàn cầu, dấu chân carbon sẽ không chỉ là chỉ số môi trường mà còn là lợi thế cạnh tranh quyết định tương lai của ngành gỗ xuất khẩu Việt Nam.