Hình thành chuỗi giá trị từ cây sâm đặc hữu
Trong bối cảnh nhiều quốc gia đẩy mạnh đầu tư vào ngành dược liệu, sâm Ngọc Linh được xem là một lợi thế đặc biệt của Việt Nam.
Các nghiên cứu cho thấy, loài sâm này phát triển trong điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng đặc thù của vùng núi Ngọc Linh, khu vực trải dài trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi và thành phố Đà Nẵng.
Không chỉ có giá trị về khoa học và được quốc tế ghi nhận là loài sâm đặc hữu, sâm Ngọc Linh còn được định hướng trở thành sản phẩm quốc gia. Việc phát triển cây sâm được kỳ vọng mở ra hướng đi mới cho kinh tế xanh, thúc đẩy kinh tế dưới tán rừng, tạo sinh kế ổn định cho người dân địa phương và nâng cao vị thế dược liệu Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Tại Đà Nẵng hiện có khoảng 1.500ha sâm Ngọc Linh, cùng hơn 800 loài dược liệu phân bố trên địa bàn. Đây là nguồn lực quan trọng để thành phố từng bước xây dựng trung tâm nghiên cứu, sản xuất, chế biến và đổi mới sáng tạo về dược liệu quy mô quốc gia.
Giá trị của sâm Ngọc Linh không chỉ nằm ở điều kiện sinh thái đặc biệt mà ngày càng được củng cố bằng các thành tựu khoa học.
Trong hơn 15 năm qua, nhiều nhiệm vụ khoa học và công nghệ đã được triển khai, tập trung vào bảo tồn nguồn gen, nhân giống bằng nuôi cấy mô, sản xuất giống hữu tính, xây dựng chỉ dẫn địa lý, ứng dụng blockchain trong truy xuất nguồn gốc và phát triển các sản phẩm chế biến sâu.
Những kết quả này đang từng bước hình thành chuỗi giá trị sâm Ngọc Linh theo hướng hiện đại, minh bạch và bền vững, thay vì chỉ dừng lại ở việc khai thác và tiêu thụ nguyên liệu.
Bài học từ ngành nhân sâm Hàn Quốc
Kinh nghiệm quốc tế là một trong những hướng đi được Đà Nẵng đặc biệt quan tâm trong quá trình nâng tầm thương hiệu sâm Ngọc Linh.
Chia sẻ kinh nghiệm từ Hàn Quốc tại Hội thảo “Sâm Ngọc Linh - Từ sản phẩm quốc gia tới thương hiệu toàn cầu”, diễn ra trong khuôn khổ Lễ hội Sâm Ngọc Linh và Dược liệu quốc tế Đà Nẵng 2026, GS. Deok Chun Yang, chuyên gia về sâm, cho rằng sự phát triển thành công của ngành nhân sâm cần dựa trên sự kết hợp giữa giá trị lịch sử, nền tảng khoa học, quy trình canh tác chuẩn hóa, công nghiệp chế biến và chiến lược xây dựng thương hiệu quốc tế.
Theo ông Yang, sâm Ngọc Linh có tiềm năng lớn để phát triển các sản phẩm dược phẩm và thực phẩm chức năng có giá trị cao. Tuy nhiên, để cạnh tranh trên thị trường thế giới, Việt Nam cần đồng thời bảo tồn nguồn gen, chuẩn hóa chất lượng, đẩy mạnh nghiên cứu và đầu tư cho công nghiệp chế biến.
Đây cũng là bài toán đặt ra đối với quá trình thương mại hóa sâm Ngọc Linh. Thay vì tập trung chủ yếu vào sâm củ tươi hoặc nguyên liệu thô, ngành sâm cần chuyển mạnh sang chế biến sâu và phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao.
Các sản phẩm sau chế biến không chỉ giúp nâng cao giá trị kinh tế mà còn tạo điều kiện đáp ứng những tiêu chuẩn kiểm định ngày càng nghiêm ngặt của các thị trường quốc tế.
Trong khuôn khổ sự kiện, Hội Sâm Ngọc Linh Quảng Nam (TP Đà Nẵng) và Hiệp hội Sâm Geumsan (Hàn Quốc) đã trao các Biên bản ghi nhớ hợp tác về phát triển sâm và dược liệu.
Việc ký kết các MoU được kỳ vọng mở rộng hợp tác giữa các tổ chức và doanh nghiệp, thúc đẩy kết nối đầu tư, thương mại, chuyển giao công nghệ và mở rộng thị trường, qua đó góp phần nâng cao giá trị sâm Ngọc Linh và các sản phẩm dược liệu Việt Nam.
Kinh nghiệm từ những quốc gia có ngành nhân sâm phát triển được kỳ vọng sẽ giúp Đà Nẵng hoàn thiện cơ chế, chính sách, tạo môi trường thuận lợi để thu hút các tập đoàn dược phẩm lớn.
Mục tiêu xa hơn là từng bước đưa sâm Ngọc Linh trở thành sản phẩm công nghệ cao mang thương hiệu quốc gia, có khả năng cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.
Chế biến sâu là chìa khóa nâng giá trị
Dù sở hữu nguồn gen quý và điều kiện tự nhiên đặc biệt, quá trình phát triển ngành sâm và dược liệu vẫn đối mặt với không ít rào cản.
Trong những năm qua, Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách nhằm tạo nền tảng cho ngành sâm Việt Nam phát triển.
Đáng chú ý là Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 1-6-2023 phê duyệt Chương trình phát triển sâm Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045.
Tiếp đó, Quyết định số 463/QĐ-TTg ngày 28-2-2025 phê duyệt Đề án “Phát triển và hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu tại Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng) với sâm Ngọc Linh là cây chủ lực”.
Tuy nhiên, chính sách chỉ là một phần của bài toán. Theo PGS.TS.BS Phạm Xuân Đà, Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội, sâm Việt Nam hiện chỉ chiếm khoảng 0,1% thị phần sâm toàn cầu.
Một trong những điểm nghẽn là cơ cấu sản phẩm còn thiên về sâm tươi nguyên củ, trong khi đây là phân khúc có giá trị gia tăng chưa cao.
PGS.TS.BS Phạm Xuân Đà đề xuất nghiên cứu giống mới, ứng dụng công nghệ sinh học, nuôi cấy mô và công nghệ sinh khối, hướng tới khả năng giúp cây sâm thích nghi ở độ cao khoảng 1.000m hoặc thấp hơn.
Định hướng này cũng phù hợp với mục tiêu của TP Đà Nẵng giai đoạn 2026-2030 là mở rộng diện tích trồng sâm lên 8.400ha và phát triển 10 sản phẩm chiến lược.
Cùng với mở rộng vùng nguyên liệu, cần đầu tư đồng bộ các trung tâm nghiên cứu giống, kiểm định chất lượng, chế biến sâu và truy xuất nguồn gốc.
Quan trọng hơn, mối liên kết giữa Nhà nước - doanh nghiệp - nhà khoa học cần được củng cố để đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường, biến tiềm năng khoa học thành giá trị thương mại thực tế.
Cần một hệ sinh thái nghiên cứu và đổi mới sáng tạo
Theo GS.TS Trần Công Luận, Hiệu trưởng Trường Đại học Tây Đô, số lượng công trình nghiên cứu quốc tế về sâm Ngọc Linh hiện vẫn còn khiêm tốn so với các quốc gia có ngành sâm phát triển.
Điều này đặt ra yêu cầu tăng đầu tư cho nghiên cứu, mở rộng hợp tác quốc tế và huy động sự tham gia của Nhà nước, giới khoa học và cộng đồng doanh nghiệp.
Mục tiêu không chỉ là tạo ra thêm sản phẩm mà còn xây dựng hệ sinh thái phát triển sâm Ngọc Linh, trong đó khoa học và công nghệ đóng vai trò nền tảng.
Ông Hồ Quang Bửu, Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng, cho biết thành phố mong muốn tăng cường hơn nữa sự gắn kết giữa Nhà nước, giới khoa học và cộng đồng doanh nghiệp; đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế để xây dựng chuỗi giá trị hoàn chỉnh từ nghiên cứu, sản xuất đến chế biến và thương mại hóa sản phẩm.
Đà Nẵng đang phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ triển khai nhiều nhiệm vụ nghiên cứu ở cấp quốc gia và cấp địa phương, tập trung vào bảo tồn nguồn gen, nhân giống, chế biến, phát triển sản phẩm và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.
Đây được xem là những mắt xích quan trọng để sâm Ngọc Linh chuyển từ một nguồn tài nguyên dược liệu quý thành ngành hàng có khả năng tạo giá trị gia tăng cao.
Từ cây sâm đặc hữu đến thương hiệu toàn cầu
Sâm Ngọc Linh có một lợi thế mà không phải sản phẩm dược liệu nào cũng sở hữu: tính đặc hữu gắn với vùng sinh thái và nguồn gen riêng của Việt Nam.
Nhưng lợi thế tự nhiên sẽ khó chuyển hóa thành thương hiệu quốc tế nếu thiếu một hệ thống tiêu chuẩn, nghiên cứu khoa học, công nghệ chế biến, truy xuất nguồn gốc và chiến lược thị trường đồng bộ.
Vì vậy, bài toán của sâm Ngọc Linh trong giai đoạn mới không đơn thuần là mở rộng diện tích trồng. Điều quan trọng hơn là xây dựng được chuỗi giá trị đủ mạnh, trong đó mỗi khâu từ giống - vùng nguyên liệu - canh tác - kiểm định - chế biến - thương mại - bảo hộ thương hiệu đều được kiểm soát.
Nếu làm được điều đó, sâm Ngọc Linh không chỉ mang lại giá trị kinh tế cho người trồng và doanh nghiệp mà còn có thể trở thành một biểu tượng của hướng phát triển dược liệu Việt Nam dựa trên khoa học, công nghệ và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.