Sầu riêng tăng trưởng nhanh, điểm nghẽn ngày càng rõ
Sáng 20/8 tại Hà Nội, Báo Tiền Phong tổ chức tọa đàm “Gỡ điểm nghẽn ngành hàng sầu riêng: Kiến tạo xuất khẩu bền vững”. Phó tổng biên tập Báo Tiền Phong Nguyễn Ngọc Tiến chủ trì tọa đàm.
Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Ngọc Tiến cho biết sầu riêng Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển đặc biệt. Chỉ trong vài năm, từ một mặt hàng có quy mô xuất khẩu còn khiêm tốn, sầu riêng đã vươn lên trở thành mặt hàng rau quả xuất khẩu số 1 của Việt Nam, mang về hàng tỷ USD, tạo sinh kế cho người dân và trở thành cây trồng có giá trị kinh tế cao tại nhiều địa phương.
Tuy nhiên, phía sau tốc độ tăng trưởng ấn tượng là hàng loạt vấn đề cần được giải quyết. Diện tích và sản lượng sầu riêng tăng nhanh, nhưng vùng nguyên liệu đáp ứng đầy đủ các điều kiện phục vụ xuất khẩu chưa theo kịp.
Liên kết giữa người trồng, hợp tác xã, cơ sở đóng gói và doanh nghiệp cũng chưa thực sự bền chặt. Trong khi đó, các yêu cầu về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, kiểm nghiệm, truy xuất nguồn gốc, chất lượng, an toàn thực phẩm và xây dựng thương hiệu ngày càng trở nên quan trọng đối với khả năng duy trì thị trường xuất khẩu.
Những điểm nghẽn này nếu không được xử lý đồng bộ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín của sầu riêng Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Phó tổng biên tập Báo Tiền Phong Nguyễn Ngọc Tiến phát biểu.
Phát triển quá nóng đặt ra bài toán kiểm soát chất lượng
Tại tọa đàm, ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nhận định sự phát triển quá nhanh, thậm chí có thể gọi là “quá nóng”, đã bộc lộ nhiều khó khăn trong quản lý, sản xuất và tiêu thụ sầu riêng.
Một trong những vấn đề nổi bật là kiểm soát chất lượng khi diện tích trồng tăng mạnh. Cùng với đó, một số địa phương phát triển sầu riêng tại những khu vực chưa thực sự phù hợp với điều kiện sinh thái, dẫn đến hiệu quả sản xuất không cao.
Thực tế này cho thấy việc mở rộng diện tích không thể tiếp tục là mục tiêu duy nhất. Ngành sầu riêng cần chuyển trọng tâm sang nâng cao chất lượng vùng trồng, tổ chức lại sản xuất và kiểm soát chặt chẽ toàn bộ chuỗi giá trị.
Đây cũng là điều kiện quan trọng để sầu riêng Việt Nam không chỉ tận dụng được cơ hội xuất khẩu trước mắt mà còn duy trì được thị trường trong dài hạn.
Chế biến cần trở thành “bệ đỡ” khi vào vụ thu hoạch
Từ kinh nghiệm của ngành cà phê và mô hình phát triển của Thái Lan, ông Nguyễn Trí Ngọc, Phó chủ tịch Thường trực Tổng hội Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam, cho rằng chế biến cần được xem là một trong những giải pháp quan trọng để giảm áp lực cho ngành sầu riêng.
Theo ông, khi sản lượng thu hoạch tập trung vào cùng một thời điểm, nếu có hệ thống chế biến tương ứng sẽ giúp giảm áp lực tiêu thụ sản phẩm tươi trong thời điểm thu hoạch rộ.
Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh diện tích sầu riêng ngày càng mở rộng. Nếu phụ thuộc quá lớn vào xuất khẩu quả tươi, ngành hàng sẽ dễ chịu tác động khi thị trường thay đổi, nhu cầu giảm hoặc các yêu cầu kỹ thuật tại thị trường nhập khẩu được siết chặt.
Phát triển chế biến sâu vì vậy không chỉ giúp kéo dài thời gian bảo quản mà còn mở rộng các sản phẩm từ sầu riêng, đa dạng hóa thị trường và nâng cao giá trị gia tăng cho toàn ngành.
Kiểm soát chất lượng phải bắt đầu từ vùng trồng
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho rằng việc kiểm soát chất lượng cần được thực hiện ngay từ đầu vào, vùng trồng và quá trình sản xuất, thay vì chờ đến thời điểm thu hoạch hoặc chuẩn bị xuất khẩu mới kiểm tra.
Theo ông Bình, doanh nghiệp hiện phải đối mặt với rủi ro lớn trong quá trình thu mua. Doanh nghiệp có thể phải mua hàng, thanh toán cho nông dân, đóng container và thực hiện các bước xuất khẩu trước khi có kết quả kiểm nghiệm cuối cùng.
Nếu lô hàng không đạt yêu cầu, toàn bộ chi phí và rủi ro có thể dồn lên doanh nghiệp.
Vì vậy, việc kiểm soát chất lượng cần được thực hiện xuyên suốt từ giống, đất đai, vật tư nông nghiệp, quy trình chăm sóc, thu hoạch, sơ chế đến đóng gói và xuất khẩu. Khi chất lượng được kiểm soát ngay từ đầu, chi phí rủi ro cho doanh nghiệp và người trồng sẽ được giảm đáng kể.
Cần cải thiện thông quan, giảm chi phí xuất khẩu
Bên cạnh vấn đề sản xuất và chất lượng, thủ tục thông quan cũng được xác định là một trong những điểm cần tiếp tục cải thiện.
Ông Nguyễn Thanh Bình đề xuất tiếp tục cải thiện thủ tục thông quan, xây dựng “luồng xanh”, cửa khẩu thông minh và tăng cường kết nối với Hải quan Trung Quốc.
Về lâu dài, Việt Nam và Trung Quốc cần hướng tới việc công nhận kết quả kiểm nghiệm của nhau, đồng thời thống nhất tiêu chuẩn và phương pháp kiểm nghiệm.
Nếu thực hiện được, việc này sẽ góp phần hạn chế tình trạng kiểm tra trùng lặp, rút ngắn thời gian thông quan và giảm chi phí cho doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng.
Đây cũng là giải pháp có ý nghĩa trong việc nâng cao tính cạnh tranh của sầu riêng Việt Nam, nhất là khi thị trường xuất khẩu ngày càng yêu cầu cao về chất lượng, an toàn thực phẩm và tính minh bạch của sản phẩm.
Từ tăng trưởng nóng đến chuỗi giá trị bền vững
Những ý kiến tại tọa đàm cho thấy bài toán của ngành sầu riêng hiện nay không còn đơn thuần là “trồng bao nhiêu và xuất khẩu bao nhiêu”, mà là làm thế nào để xây dựng một chuỗi giá trị đủ năng lực kiểm soát chất lượng và thích ứng với những yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Từ vùng trồng, người nông dân, hợp tác xã đến cơ sở đóng gói, doanh nghiệp xuất khẩu và cơ quan quản lý cần được kết nối chặt chẽ hơn. Trong đó, chất lượng phải được kiểm soát ngay từ đầu, chế biến cần được đầu tư tương xứng với sản lượng và hoạt động xuất khẩu cần được hỗ trợ bởi hệ thống thông quan hiệu quả.
Sầu riêng Việt Nam đang có lợi thế lớn về thị trường và giá trị kinh tế. Nhưng để lợi thế này trở thành sức mạnh lâu dài, ngành hàng cần từng bước thoát khỏi mô hình tăng trưởng nóng, chuyển sang phát triển có quy hoạch, kiểm soát chất lượng và xây dựng thương hiệu.
Đó không chỉ là yêu cầu đối với một mặt hàng xuất khẩu tỷ USD, mà còn là điều kiện để bảo vệ sinh kế của người trồng và nâng cao vị thế nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.