Mỗi năm, Việt Nam tạo ra hàng chục triệu tấn phụ phẩm từ trồng trọt, chăn nuôi và chế biến nông sản. Trước đây, phần lớn lượng phụ phẩm này bị đốt bỏ, chôn lấp hoặc bán với giá rẻ, gây lãng phí tài nguyên và tạo áp lực lên môi trường. Tuy nhiên, cùng với xu hướng phát triển xanh và yêu cầu giảm phát thải, nhiều doanh nghiệp công nghiệp nông thôn đã thay đổi tư duy, coi phụ phẩm không còn là "phế phẩm" mà là nguồn nguyên liệu để tạo ra sản phẩm mới, gia tăng giá trị và mở rộng thị trường.
Kinh tế tuần hoàn vì thế đang trở thành hướng đi giúp doanh nghiệp vừa nâng cao hiệu quả sản xuất, vừa đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường trong nước và quốc tế.
Từ "rác thải" thành nguồn nguyên liệu có giá trị
Trong chuỗi giá trị nông nghiệp, phụ phẩm xuất hiện ở hầu hết các khâu, từ rơm rạ, trấu, lõi ngô, bã mía đến vỏ cà phê, vỏ trái cây hay bã điều. Nếu được đầu tư công nghệ phù hợp, những nguyên liệu tưởng chừng bỏ đi này có thể trở thành phân bón hữu cơ, thức ăn chăn nuôi, viên nén sinh khối, than sinh học, tinh dầu, thực phẩm chức năng hoặc nguyên liệu cho ngành mỹ phẩm.
Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp đã tạo ra giá trị gia tăng đáng kể nhờ khai thác hiệu quả phụ phẩm.
Điển hình, Tập đoàn Quế Lâm đã phát triển mô hình nông nghiệp hữu cơ tuần hoàn, tận dụng chất thải chăn nuôi và phụ phẩm nông nghiệp để sản xuất phân bón hữu cơ, phục vụ trở lại hoạt động trồng trọt. Mô hình này không chỉ giúp giảm chi phí xử lý chất thải mà còn tạo thành chuỗi sản xuất khép kín, nâng cao giá trị của từng mắt xích trong quá trình sản xuất.
Đặc biệt, mô hình lúa hữu cơ theo hướng của Tập đoàn Quế Lâm không chỉ dừng lại ở việc hạn chế phân hóa học, mà còn nằm trong chuỗi kinh tế tuần hoàn khép kín. Phụ phẩm nông nghiệp và chất thải chăn nuôi được xử lý thành phân bón hữu cơ, quay trở lại phục vụ sản xuất lúa. Sau thu hoạch, phụ phẩm tiếp tục được tái sử dụng, tạo nên vòng tuần hoàn vật chất trong nông nghiệp, giúp giảm chi phí đầu vào và cải thiện độ phì nhiêu của đất.
Điển hình, Tập đoàn PAN đã triển khai mô hình kinh tế tuần hoàn tại nhiều doanh nghiệp thành viên nhằm tận dụng tối đa phụ phẩm trong quá trình sản xuất. Chẳng hạn, tại Công ty CP XNK Thủy sản Bến Tre (Aquatex BenTre), phụ phẩm cá tra được chế biến thành dầu cá và thức ăn chăn nuôi, nước sau xử lý tiếp tục được tái sử dụng trong sản xuất. Tại Công ty Cổ phần Thực phẩm Sao Ta, đầu và vỏ tôm được bán cho đối tác để sản xuất chitin và chitosan phục vụ ngành nông nghiệp, thực phẩm và y dược. Trong khi đó, Lafooco tận dụng vỏ hạt điều làm nhiên liệu cho lò sấy và chiết xuất dầu vỏ hạt điều phục vụ công nghiệp; còn Vinaseed tái sử dụng trấu làm nhiên liệu sinh khối, cám gạo được cung cấp cho ngành thực phẩm và sản xuất đồ uống. Những mô hình này giúp gia tăng giá trị nguyên liệu, giảm lượng chất thải phát sinh và từng bước xây dựng chuỗi sản xuất tuần hoàn.
Những mô hình này cho thấy, thay vì chỉ tập trung bán sản phẩm chính, doanh nghiệp có thể tạo thêm nguồn thu từ chính phần nguyên liệu từng bị xem là chất thải.
Kinh tế tuần hoàn mở ra lợi thế cạnh tranh mới
Không chỉ mang lại giá trị kinh tế, kinh tế tuần hoàn còn giúp doanh nghiệp đáp ứng xu hướng tiêu dùng xanh và các tiêu chuẩn phát triển bền vững của thị trường xuất khẩu. Hiện nhiều nhà nhập khẩu tại châu Âu, Hoa Kỳ và Nhật Bản không chỉ quan tâm đến chất lượng sản phẩm mà còn đánh giá cách doanh nghiệp sử dụng tài nguyên, xử lý chất thải và giảm phát thải carbon trong quá trình sản xuất.
Đối với doanh nghiệp công nghiệp nông thôn, chuyển sang mô hình tuần hoàn không nhất thiết phải bắt đầu bằng những dự án quy mô lớn. Nhiều cơ sở chế biến có thể tận dụng phụ phẩm để sản xuất phân hữu cơ, liên kết với doanh nghiệp khác làm nguyên liệu đầu vào hoặc đầu tư dây chuyền chế biến sâu phù hợp với quy mô sản xuất. Sự liên kết giữa các doanh nghiệp trong cùng chuỗi giá trị cũng sẽ giúp tối ưu nguồn nguyên liệu và giảm chi phí đầu tư.
Theo các chuyên gia, trong bối cảnh tài nguyên ngày càng khan hiếm và yêu cầu về sản xuất xanh ngày càng cao, khả năng tận dụng phụ phẩm sẽ trở thành một tiêu chí quan trọng đánh giá năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Thay vì coi phụ phẩm là chi phí phải xử lý, nhiều doanh nghiệp đã xem đó là "mỏ vàng" để tạo ra sản phẩm mới, mở rộng nguồn thu và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.
Kinh tế tuần hoàn vì thế không chỉ là xu hướng phát triển bền vững mà còn là cơ hội để doanh nghiệp công nghiệp nông thôn đổi mới mô hình sản xuất, gia tăng giá trị và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi mỗi phụ phẩm đều có thể trở thành một sản phẩm mới, doanh nghiệp sẽ không chỉ giảm lãng phí mà còn tạo thêm động lực tăng trưởng trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt.