Khi bài toán không còn chỉ nằm ở nông dân
Trong chuỗi giá trị nông nghiệp Việt Nam, tình trạng “được mùa mất giá” từ lâu không còn là câu chuyện riêng của người nông dân. Trong bối cảnh sản xuất ngày càng mở rộng nhưng hạ tầng chế biến, bảo quản và logistics chưa theo kịp, doanh nghiệp công nghiệp nông thôn – đặc biệt trong lĩnh vực thu mua, chế biến và tiêu thụ nông sản – đang trở thành những mắt xích chịu tác động trực tiếp nhất từ biến động thị trường.
Vấn đề không chỉ nằm ở sản lượng tăng hay giảm, mà nằm ở khả năng điều tiết cung – cầu theo thời gian. Khi bước vào vụ thu hoạch rộ, nguồn cung dồn dập trong thời gian ngắn khiến giá nguyên liệu giảm sâu. Ngược lại, khi trái vụ, giá tăng nhưng doanh nghiệp lại rơi vào tình trạng thiếu nguyên liệu. Chu kỳ này lặp lại qua từng năm, tạo ra sự thiếu ổn định trong sản xuất và kinh doanh.
Nút thắt chế biến và khoảng trống điều tiết thị trường
Một trong những điểm nghẽn lớn nhất của công nghiệp nông thôn hiện nay là năng lực chế biến sâu và bảo quản sau thu hoạch còn hạn chế. Khi sản lượng tăng đột biến trong thời gian ngắn, hệ thống chế biến và kho bảo quản không đủ khả năng hấp thụ, dẫn đến tình trạng dư cung cục bộ và rớt giá.
Bên cạnh đó, sự thiếu liên kết giữa vùng nguyên liệu và doanh nghiệp chế biến cũng khiến chuỗi giá trị bị đứt gãy. Sản xuất nông nghiệp ở nhiều nơi vẫn mang tính tự phát, trong khi doanh nghiệp chưa đủ khả năng dẫn dắt vùng nguyên liệu theo hợp đồng dài hạn.
Doanh nghiệp nào đang giảm áp lực “được mùa mất giá”?
Trong lĩnh vực rau quả chế biến, Công ty CP Thực phẩm Xuất khẩu Đồng Giao là một trong những doanh nghiệp đi theo hướng đầu tư mạnh vào chế biến sâu và phát triển vùng nguyên liệu liên kết. Với hệ thống nhà máy quy mô lớn, doanh nghiệp tập trung vào các sản phẩm như dứa, chanh leo, xoài và rau quả đóng hộp, nước ép cô đặc. Việc mở rộng công suất chế biến giúp hấp thụ một phần lớn sản lượng nông sản trong mùa thu hoạch rộ, qua đó giảm áp lực dư cung trên thị trường.
Ở nhóm xuất khẩu trái cây, Vina T&T Group phát triển theo hướng tổ chức lại chuỗi thu mua, chuẩn hóa quy trình sơ chế và kiểm soát chất lượng để đáp ứng yêu cầu thị trường quốc tế. Doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối vùng nguyên liệu với thị trường xuất khẩu chính ngạch, giúp hạn chế tình trạng bị ép giá trong cao điểm thu hoạch.
Trong ngành lúa gạo, Tập đoàn Lộc Trời lựa chọn mô hình liên kết chuỗi giá trị từ giống, canh tác đến thu mua và chế biến. Việc xây dựng vùng nguyên liệu lớn theo hợp đồng giúp doanh nghiệp chủ động hơn về nguồn cung, đồng thời góp phần giảm biến động giá trong mùa thu hoạch.
Góc nhìn công nghiệp nông thôn: không chỉ sản xuất mà là điều tiết giá trị
Từ góc độ công nghiệp nông thôn, vấn đề không chỉ nằm ở việc sản xuất nhiều hơn mà nằm ở năng lực tổ chức chuỗi giá trị. Doanh nghiệp sở hữu hệ thống chế biến, kho lạnh, logistics và vùng nguyên liệu ổn định sẽ có khả năng điều tiết tốt hơn trước biến động mùa vụ.
Ngược lại, những doanh nghiệp phụ thuộc hoàn toàn vào nông sản tươi sẽ luôn ở thế bị động, dễ bị ảnh hưởng bởi chu kỳ dư cung – thiếu cung.
“Được mùa mất giá” không phải hiện tượng ngắn hạn mà là hệ quả của cấu trúc chuỗi giá trị nông nghiệp chưa hoàn chỉnh. Trong dài hạn, chỉ khi công nghiệp chế biến nông thôn phát triển mạnh hơn, liên kết vùng nguyên liệu được củng cố và doanh nghiệp đủ năng lực điều tiết thị trường, bài toán này mới có thể từng bước được giải quyết.
