Chuyển từ quản lý bằng kinh nghiệm sang quản trị bằng dữ liệu
Việt Nam hiện là một trong những quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới với hàng chục mặt hàng đạt kim ngạch trên 1 tỷ USD mỗi năm. Tuy nhiên, vùng nguyên liệu của nhiều ngành hàng vẫn phân tán, quy mô nhỏ lẻ và được quản lý bằng hồ sơ giấy hoặc dữ liệu rời rạc.
Trong khi đó, các thị trường nhập khẩu không còn chỉ quan tâm đến chất lượng sản phẩm mà yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh được toàn bộ hành trình của nguyên liệu, từ vị trí canh tác, quy trình sản xuất đến lịch sử sử dụng vật tư nông nghiệp.
Đó là lý do nhiều doanh nghiệp đang chuyển sang xây dựng bản đồ số vùng nguyên liệu – nền tảng tích hợp dữ liệu không gian (GIS), định vị GPS, ảnh vệ tinh, thiết bị bay không người lái (drone), cảm biến IoT và nhật ký sản xuất điện tử.
Thay vì phải kiểm tra từng cánh đồng, cán bộ kỹ thuật có thể theo dõi toàn bộ vùng nguyên liệu trên một bản đồ trực tuyến. Chỉ bằng vài thao tác, doanh nghiệp biết được diện tích đang canh tác, giống cây trồng, tình trạng sinh trưởng, khu vực xuất hiện sâu bệnh, thời điểm thu hoạch và sản lượng dự kiến của từng lô đất.
Nếu trước đây dữ liệu chỉ phục vụ thống kê thì nay dữ liệu đã trở thành công cụ điều hành sản xuất theo thời gian thực.
Khi dữ liệu trở thành "hộ chiếu" của nông sản
Xu hướng đầu tư bản đồ số vùng nguyên liệu càng được thúc đẩy khi nhiều thị trường lớn liên tục nâng tiêu chuẩn nhập khẩu.
Đáng chú ý, Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) yêu cầu doanh nghiệp phải chứng minh nguồn gốc nguyên liệu đến từng khu vực sản xuất, kèm theo dữ liệu địa lý và hồ sơ truy xuất. Điều này khiến dữ liệu vùng trồng không còn là thông tin nội bộ mà trở thành "hộ chiếu" của nông sản khi tham gia thị trường quốc tế.
Các chuyên gia nhận định, việc xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng không chỉ nhằm đáp ứng EUDR mà còn là bước chuyển từ phương thức quản lý dựa trên báo cáo sang quản trị ngành hàng bằng dữ liệu số, tạo nền tảng cho chuyển đổi số toàn diện trong nông nghiệp.
Không chỉ phục vụ xuất khẩu, bản đồ số còn giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, quản lý mã số vùng trồng, kiểm soát dư lượng vật tư nông nghiệp và nâng cao độ tin cậy của sản phẩm trên thị trường trong nước.
Không chỉ là bản đồ số vùng nguyên liệu, mà là trung tâm điều hành sản xuất
Giá trị lớn nhất của bản đồ số nằm ở khả năng kết nối dữ liệu từ nhiều nguồn thành một hệ thống thống nhất.
Khi kết hợp với trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu vệ tinh và drone, doanh nghiệp có thể dự báo năng suất trước mùa thu hoạch, nhận diện sớm nguy cơ sâu bệnh, đánh giá mức độ thiếu nước, theo dõi biến động sinh trưởng của cây trồng và đưa ra phương án xử lý kịp thời.
Trong khâu thu mua, hệ thống giúp xác định khu vực đã đủ điều kiện thu hoạch, sản lượng từng vùng và tuyến vận chuyển tối ưu, qua đó giảm chi phí logistics và hạn chế thất thoát sau thu hoạch.
Đối với nhà máy chế biến, dữ liệu vùng nguyên liệu còn giúp cân đối công suất, chủ động kế hoạch sản xuất, hạn chế tình trạng thiếu hoặc dư nguyên liệu theo mùa vụ.
Quan trọng hơn, toàn bộ lịch sử canh tác được lưu trữ trên nền tảng số, tạo thành "hồ sơ điện tử" của từng lô nguyên liệu, giúp doanh nghiệp dễ dàng truy xuất khi có yêu cầu từ đối tác hoặc cơ quan quản lý.
Doanh nghiệp Việt đang tăng tốc
Thực tế, nhiều doanh nghiệp đã xem dữ liệu vùng nguyên liệu là tài sản chiến lược.
Tại Công ty Cổ phần Mía đường Lam Sơn (Lasuco), doanh nghiệp đã đầu tư hệ thống GIS, thiết bị bay không người lái, ảnh vệ tinh và nền tảng quản trị số để quản lý vùng nguyên liệu mía. Thông qua bản đồ số, doanh nghiệp theo dõi từng lô mía, dự báo năng suất, xây dựng kế hoạch thu hoạch và nâng cao hiệu quả liên kết với nông dân.
Ở lĩnh vực lúa gạo, Tập đoàn Lộc Trời nhiều năm qua đã ứng dụng bản đồ số, thiết bị bay không người lái, nhật ký điện tử và các nền tảng số trong quản lý vùng nguyên liệu, hỗ trợ nông dân ghi nhận dữ liệu sản xuất, truy xuất nguồn gốc và triển khai mô hình canh tác chính xác.
Trong lĩnh vực chăn nuôi công nghệ cao, TH Group ứng dụng hệ thống GIS, IoT và dữ liệu lớn để quản lý đồng cỏ, vùng nguyên liệu thức ăn và trang trại bò sữa. Việc số hóa toàn bộ chuỗi sản xuất giúp doanh nghiệp kiểm soát chất lượng nguyên liệu đầu vào và tối ưu vận hành.
Dù hoạt động ở những lĩnh vực khác nhau, điểm chung của các doanh nghiệp là chuyển từ quản lý theo kinh nghiệm sang điều hành bằng dữ liệu. Đây cũng là xu hướng đang được nhiều hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến và địa phương nhân rộng.
Hạ tầng số của chuỗi giá trị nông sản
Theo các chuyên gia, bản đồ số vùng nguyên liệu sẽ không dừng lại ở vai trò quản lý diện tích canh tác.
Trong tương lai, đây sẽ là nền tảng tích hợp dữ liệu khí tượng, thủy văn, phát thải carbon, tín chỉ carbon, dự báo thị trường, logistics và tài chính nông nghiệp.
Khi mọi dữ liệu được liên thông, doanh nghiệp có thể hình thành "bản sao số" (Digital Twin) của vùng sản xuất để mô phỏng nhiều kịch bản khác nhau trước khi đưa ra quyết định đầu tư hoặc tổ chức sản xuất.
Đó cũng là nền tảng để phát triển nông nghiệp chính xác, nông nghiệp tái sinh và chuỗi cung ứng xanh – những xu hướng đang định hình lại ngành nông nghiệp toàn cầu.
Dữ liệu sẽ quyết định năng lực cạnh tranh
Nếu trước đây lợi thế của doanh nghiệp nằm ở quy mô vùng nguyên liệu hay công suất nhà máy, thì trong giai đoạn mới, lợi thế sẽ thuộc về những đơn vị sở hữu hệ thống dữ liệu đầy đủ, minh bạch và được cập nhật theo thời gian thực.
Bản đồ số vùng nguyên liệu vì thế không đơn thuần là một ứng dụng công nghệ. Đó là "mỏ dữ liệu" giúp doanh nghiệp kiểm soát chất lượng, giảm chi phí, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và nâng cao giá trị nông sản Việt trên thị trường toàn cầu.
Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, doanh nghiệp nào làm chủ dữ liệu sẽ là doanh nghiệp nắm lợi thế trong cuộc cạnh tranh của chuỗi giá trị nông nghiệp hiện đại.