Hơn 156 triệu tấn phụ phẩm và bài toán giá trị
Một nhà máy chế biến nông sản không chỉ tạo ra sản phẩm chính. Sau quá trình sản xuất còn có vỏ, xơ, gáo, bã, hạt hoặc những phần nguyên liệu chưa được khai thác hết. Nếu xử lý như chất thải, doanh nghiệp phải tính thêm chi phí; nếu tìm được công nghệ và thị trường phù hợp, đây lại có thể là nguồn nguyên liệu cho một sản phẩm khác.
Theo số liệu được công bố, năm 2020, tổng khối lượng phụ phẩm từ các hoạt động nông nghiệp, lâm nghiệp, chăn nuôi và thủy sản ở Việt Nam đạt hơn 156,8 triệu tấn. Trong đó, phụ phẩm từ trồng trọt khoảng 88,9 triệu tấn, chăn nuôi 61,4 triệu tấn, lâm nghiệp 5,5 triệu tấn và thủy sản gần 1 triệu tấn.
Quy mô này cho thấy phụ phẩm không chỉ là câu chuyện xử lý sau sản xuất mà còn liên quan trực tiếp đến hiệu quả sử dụng nguyên liệu. Mỗi dòng phụ phẩm nếu được phân loại, bảo quản và chế biến phù hợp có thể trở thành đầu vào cho một chuỗi giá trị khác, từ phân bón, nhiên liệu sinh khối đến nguyên liệu cho các sản phẩm công nghiệp.
Gáo dừa không còn là phần bỏ đi
Câu chuyện của Công ty Cổ phần Trà Bắc cho thấy một phần nguyên liệu còn lại sau chế biến có thể được phát triển thành sản phẩm công nghiệp. Doanh nghiệp sản xuất than hoạt tính từ gáo dừa cùng một số sản phẩm khác từ dừa.
Theo thông tin doanh nghiệp công bố, than hoạt tính từ gáo dừa là một trong những sản phẩm chủ lực của Trà Bắc, với công suất khoảng 6.000–7.000 tấn/năm và được xuất khẩu tới hơn 30 quốc gia, vùng lãnh thổ. Than hoạt tính từ gáo dừa được sử dụng trong nhiều lĩnh vực như xử lý nước, lọc không khí và các ứng dụng công nghiệp.
Điểm đáng chú ý nằm ở việc tận dụng phần nguyên liệu còn lại sau chế biến. Gáo dừa, thay vì chỉ được xem là phần nguyên liệu phụ, được sử dụng làm nguyên liệu cho quy trình sản xuất than hoạt tính, tạo ra một sản phẩm có thị trường riêng. Qua đó, giá trị của nguyên liệu từ cây dừa được mở rộng sang thêm một hướng sản xuất và tiêu thụ.
Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với doanh nghiệp công nghiệp nông thôn: tận dụng tốt hơn những gì đã có, thay vì chỉ tìm cách tăng thêm sản lượng đầu vào. Khi một phụ phẩm có thể trở thành nguyên liệu mới, doanh nghiệp có thêm cơ hội giảm lãng phí và hình thành dòng sản phẩm bổ sung.
Phụ phẩm mở thêm một vòng sản xuất
Một hướng khác đến từ Công ty TNHH Mỹ phẩm VTCOS với giải pháp phát triển mỹ phẩm từ vỏ thanh long. Theo tài liệu được công bố tại Bình Thuận, dự án “Mỹ phẩm từ vỏ Thanh long” của doanh nghiệp đã đạt giải Nhất tại Cuộc thi Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tỉnh Bình Thuận lần thứ II, giai đoạn 2022–2024.
Trường hợp này cho thấy giá trị của phụ phẩm không nhất thiết phải được tìm kiếm ngay trong chính ngành hàng tạo ra nó. Vỏ thanh long có thể được nghiên cứu để phát triển sản phẩm ở một lĩnh vực khác, qua đó mở rộng giá trị của nguyên liệu nông nghiệp sang ngành mỹ phẩm.
Từ gáo dừa đến vỏ thanh long, điểm chung không nằm ở quy mô nhà máy mà ở cách doanh nghiệp nhìn phần nguyên liệu còn lại sau sản xuất. Khi có công nghệ, tiêu chuẩn chất lượng và thị trường phù hợp, thứ từng được xem là phần bỏ đi có thể trở thành đầu vào cho một sản phẩm mới.
Đối với công nghiệp nông thôn, đây là dư địa đáng chú ý. Việc khai thác phụ phẩm không chỉ tạo thêm sản phẩm mà còn kéo theo nhu cầu về máy móc, công nghệ xử lý, bảo quản, chiết xuất, kiểm soát chất lượng, bao bì và logistics. Một dòng phụ phẩm được khai thác tốt vì thế có thể tạo thêm việc làm và thị trường cho nhiều doanh nghiệp trong cùng chuỗi.
Sau mỗi mùa sản xuất, câu hỏi không chỉ là nhà máy đã tạo ra bao nhiêu thành phẩm, mà còn là những phần còn lại có thể tạo thêm giá trị gì. Khi phụ phẩm được nhìn như một nguồn nguyên liệu thay vì điểm kết thúc, mỗi dây chuyền sản xuất có thể mở thêm một vòng giá trị, góp phần nâng hiệu quả sử dụng tài nguyên và tạo thêm dư địa phát triển cho công nghiệp nông thôn.