Truy xuất nguồn gốc: Chìa khóa nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của nông sản Việt

Truy xuất nguồn gốc đang trở thành yêu cầu quan trọng trong thương mại nông sản, khi các thị trường ngày càng chú trọng chất lượng, an toàn thực phẩm và tính bền vững của sản phẩm. Tuy nhiên, để biến công cụ này thành lợi thế cạnh tranh, doanh nghiệp Việt Nam cần giải quyết những điểm nghẽn về dữ liệu, chi phí và khả năng kết nối thông tin xuyên suốt chuỗi cung ứng.
Truy xuất nguồn gốc giúp minh bạch thông tin sản phẩm, nâng cao niềm tin của người tiêu dùng và đối tác thương mại. Ảnh internet

Minh bạch nguồn gốc trở thành yêu cầu của thị trường

Trong thương mại nông sản hiện nay, đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng không còn là điều kiện duy nhất để hàng hóa tiếp cận thị trường. Các nhà nhập khẩu ngày càng quan tâm đến khả năng chứng minh nguồn gốc và toàn bộ quy trình sản xuất. Từ nguyên liệu đầu vào, điều kiện canh tác, thời điểm thu hoạch đến chế biến, bảo quản và vận chuyển đều cần có thông tin rõ ràng, minh bạch.

Điều này khiến truy xuất nguồn gốc trở thành một trong những yếu tố quan trọng quyết định khả năng tham gia chuỗi cung ứng và duy trì vị thế của nông sản trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.

Tại Việt Nam, việc xây dựng hệ thống dữ liệu truy xuất nguồn gốc đang được đẩy mạnh nhằm tăng cường năng lực quản lý và hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu của thị trường. Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tính đến tháng 10/2026, Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản ghi nhận 821.734 sản phẩm thuộc 18.536 dòng sản phẩm đăng ký, với sự tham gia của 212 doanh nghiệp và 3.048 nông hộ tại 28 tỉnh, thành phố.

Tuy nhiên, số liệu cũng cho thấy khoảng cách đáng kể giữa số lượng sản phẩm đăng ký và khả năng cung cấp dữ liệu phục vụ truy xuất. Cụ thể, mới có 161.324 sản phẩm thuộc 20 dòng sản phẩm có dữ liệu truy xuất. Trong số các chủ thể tham gia, 21 doanh nghiệp và 52 nông hộ tại 16 tỉnh, thành phố đã đưa dữ liệu lên hệ thống.

Thực tế này cho thấy, đăng ký sản phẩm hay tham gia nền tảng mới chỉ là bước khởi đầu. Giá trị thực chất của truy xuất nguồn gốc phụ thuộc vào chất lượng thông tin, khả năng cập nhật liên tục và mức độ phản ánh chính xác hành trình hình thành sản phẩm. Nếu dữ liệu chỉ được ghi nhận ở một vài công đoạn, việc kiểm soát và xác minh toàn bộ chuỗi cung ứng vẫn gặp nhiều hạn chế.

Một số ngành hàng đã bắt đầu triển khai các mô hình truy xuất cụ thể. Trong lĩnh vực sầu riêng, 15 container xuất khẩu sang Trung Quốc áp dụng truy xuất nguồn gốc điện tử, gắn thông tin với vùng trồng, cơ sở đóng gói và từng lô hàng. Đối với ngành chè, 109 mã vùng trồng được gắn định vị GPS; 45 tổ hợp tác, hợp tác xã và doanh nghiệp tham gia thí điểm ứng dụng VNPT Green.

Những mô hình này cho thấy dữ liệu truy xuất có thể hỗ trợ kiểm soát vùng nguyên liệu, xác định trách nhiệm của từng chủ thể và nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu từ đối tác nhập khẩu. Đặc biệt, khi tính minh bạch ngày càng được coi trọng trong thương mại quốc tế, khả năng chứng minh nguồn gốc và quy trình sản xuất sẽ giúp doanh nghiệp củng cố niềm tin, hạn chế rủi ro phát sinh do thiếu thông tin.

Theo ông Vinod Ahuja, Trưởng đại diện Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) tại Việt Nam, năng lực cạnh tranh của nông sản ngày càng gắn với khả năng chứng minh nguồn gốc, quy trình sản xuất và mức độ tuân thủ các tiêu chuẩn bền vững. Dữ liệu về vùng trồng, giống cây, vật tư đầu vào và phương thức canh tác không chỉ phục vụ công tác kiểm tra mà còn giúp doanh nghiệp chủ động kiểm soát nguyên liệu, hạn chế rủi ro trong quá trình thu mua.

Quản lý vùng trồng và cập nhật dữ liệu sản xuất là những khâu quan trọng trong xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc. Ảnh internet

Biến dữ liệu truy xuất thành giá trị kinh tế

Quảng cáo

Dù đã có những kết quả bước đầu, thách thức lớn hiện nay là làm thế nào để truy xuất nguồn gốc trở thành công cụ quản trị thực chất, thay vì chỉ là thủ tục phục vụ kiểm tra hoặc đáp ứng yêu cầu của đối tác.

Khi thông tin được ghi nhận đầy đủ qua từng công đoạn, doanh nghiệp có thể theo dõi quá trình sản xuất, kiểm soát chất lượng nguyên liệu đầu vào, phát hiện những điểm bất thường và hạn chế tổn thất trong thu mua, chế biến, phân phối. Đây cũng là cơ sở để nâng cao hiệu quả quản lý và chủ động xử lý khi phát sinh vấn đề liên quan đến chất lượng sản phẩm.

Ngược lại, dữ liệu thiếu đồng bộ hoặc không được cập nhật kịp thời sẽ làm giảm độ tin cậy của hệ thống. Một sản phẩm dù có mã QR nhưng thông tin không đầy đủ về vùng trồng, vật tư sử dụng, thời điểm thu hoạch hay cơ sở chế biến vẫn khó đáp ứng yêu cầu xác minh của đối tác. Vì vậy, hiệu quả truy xuất không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng sản phẩm đăng ký mà cần được xem xét trên cơ sở chất lượng, tính liên tục và khả năng đối soát dữ liệu.

Để làm được điều đó, trách nhiệm truy xuất cần được triển khai xuyên suốt từ nông hộ, hợp tác xã đến doanh nghiệp thu mua, chế biến và xuất khẩu. Mỗi chủ thể phải chủ động ghi nhận, cập nhật và cung cấp thông tin thuộc công đoạn mình phụ trách. Khi dữ liệu được kết nối đồng bộ, doanh nghiệp mới có thể truy ngược về nơi sản xuất khi phát sinh sự cố, đồng thời truy xuôi đến các khâu phân phối và tiêu thụ.

Về phía cơ quan quản lý, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang hoàn thiện quy trình truy xuất theo từng nhóm sản phẩm, rà soát lộ trình áp dụng bắt buộc đối với các sản phẩm có mức độ rủi ro cao theo Nghị định số 37/2026/NĐ-CP. Đồng thời, việc kết nối dữ liệu với Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa quốc gia cũng được đặt ra nhằm tăng khả năng chia sẻ và khai thác thông tin.

Một mục tiêu được Bộ đặt ra là đến ngày 30/11/2026, mỗi Cục chuyên ngành có ít nhất một sản phẩm được tổ chức truy xuất điện tử toàn trình, bảo đảm khả năng truy ngược, truy xuôi và đối soát dữ liệu. Đây là định hướng quan trọng nhằm từng bước hình thành phương thức quản lý dựa trên dữ liệu, giảm sự phụ thuộc vào hồ sơ giấy và hoạt động kiểm tra tại từng thời điểm.

Tuy nhiên, quá trình triển khai sẽ khó đạt hiệu quả nếu những rào cản tại cơ sở sản xuất chưa được tháo gỡ. Đối với nhiều nông hộ và hợp tác xã, kỹ năng sử dụng công nghệ, chi phí đầu tư thiết bị và thời gian cập nhật thông tin vẫn là những trở ngại đáng kể. Trong khi đó, doanh nghiệp phải đầu tư hệ thống quản lý dữ liệu, chuẩn hóa quy trình tiếp nhận nguyên liệu và xây dựng cơ chế kiểm soát thông tin từ các nhà cung cấp.

Do vậy, bên cạnh việc hoàn thiện nền tảng công nghệ, cần chú trọng đào tạo kỹ năng số cho người sản xuất, hỗ trợ hợp tác xã tham gia hệ thống và tăng cường liên kết giữa các chủ thể trong chuỗi cung ứng. Giải pháp truy xuất cũng cần phù hợp với đặc thù từng ngành hàng, quy mô sản xuất và điều kiện thực tế, tránh tạo thêm gánh nặng về thủ tục, chi phí cho các đơn vị nhỏ.

Dữ liệu truy xuất gắn với vùng trồng, cơ sở đóng gói và từng lô hàng góp phần nâng cao khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng. Ảnh internet

Nâng cao sức cạnh tranh từ minh bạch chuỗi cung ứng

Về dài hạn, truy xuất nguồn gốc không nên chỉ được nhìn nhận như một công cụ đáp ứng yêu cầu quản lý hay điều kiện để hàng hóa tiếp cận thị trường. Khi dữ liệu được khai thác hiệu quả trong quản trị sản xuất, kiểm soát chất lượng và giao dịch thương mại, doanh nghiệp có thể chủ động giảm thiểu rủi ro, củng cố niềm tin với đối tác và nâng cao giá trị sản phẩm.

Đối với nông sản Việt Nam, lợi thế cạnh tranh trong giai đoạn tới không chỉ nằm ở sản lượng hay giá bán mà còn ở khả năng chứng minh chất lượng, tính minh bạch và trách nhiệm trong toàn bộ quá trình sản xuất. Muốn vậy, truy xuất nguồn gốc cần được triển khai thực chất, có sự tham gia đồng bộ của nông hộ, hợp tác xã, doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Đây không đơn thuần là yêu cầu về công nghệ mà còn là bước chuyển trong phương thức tổ chức sản xuất và kinh doanh nông sản. Khi mỗi sản phẩm có thông tin rõ ràng, dữ liệu được kết nối xuyên suốt và trách nhiệm của từng chủ thể được xác định cụ thể, nông sản Việt Nam sẽ có thêm cơ sở để nâng cao uy tín, mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cùng chuyên mục:

Xem thêm