Theo định hướng của Chương trình OCOP, các sản phẩm tham gia được chia thành 6 nhóm chính, bao gồm: thực phẩm, đồ uống, dược liệu và sản phẩm từ dược liệu, thủ công mỹ nghệ, sinh vật cảnh và dịch vụ du lịch cộng đồng - du lịch sinh thái - điểm du lịch. Mỗi nhóm sản phẩm đều mang những đặc trưng riêng, phản ánh bản sắc văn hóa, điều kiện tự nhiên và trình độ sản xuất của từng địa phương.
Nhóm thực phẩm: Trụ cột của chương trình OCOP
Trong 6 nhóm sản phẩm OCOP, thực phẩm là nhóm chiếm tỷ trọng lớn nhất và cũng là lĩnh vực có số lượng sản phẩm được chứng nhận nhiều nhất trên cả nước.
Nhóm này bao gồm các sản phẩm nông sản tươi sống, thực phẩm chế biến, sản phẩm từ cây trồng, vật nuôi, thủy sản và các đặc sản truyền thống của từng vùng miền. Có thể kể đến những sản phẩm quen thuộc như gạo đặc sản, chè, cà phê, mật ong, nước mắm, giò chả, xúc xích, bánh kẹo truyền thống, hải sản chế biến, các loại hạt, trái cây sấy khô...
Lợi thế của nhóm thực phẩm nằm ở nguồn nguyên liệu phong phú, gắn chặt với sản xuất nông nghiệp. Thông qua OCOP, nhiều sản phẩm vốn chỉ tiêu thụ trong phạm vi địa phương đã được chuẩn hóa quy trình sản xuất, đầu tư bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc và mở rộng thị trường trên phạm vi cả nước.
Không ít sản phẩm sau khi được công nhận OCOP đã trở thành thương hiệu mạnh, góp phần nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản, giúp người dân chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp.
Nhóm đồ uống: Nâng tầm giá trị từ những sản vật bản địa
Nếu như thực phẩm là nhóm sản phẩm chủ lực thì đồ uống lại là lĩnh vực có nhiều tiềm năng phát triển nhờ khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao.
Nhóm đồ uống OCOP bao gồm các sản phẩm như trà, cà phê, nước ép trái cây, đồ uống thảo dược, rượu truyền thống, nước giải khát lên men và nhiều sản phẩm đặc trưng khác của từng địa phương.
Điểm nổi bật của nhóm sản phẩm này là khả năng kết hợp giữa nguồn nguyên liệu bản địa với công nghệ chế biến hiện đại. Từ những lá trà, hạt cà phê hay các loại trái cây quen thuộc, nhiều cơ sở sản xuất đã tạo ra những sản phẩm có chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người tiêu dùng.
Trong bối cảnh xu hướng tiêu dùng xanh, sạch và tốt cho sức khỏe ngày càng được quan tâm, các sản phẩm đồ uống từ thiên nhiên, ít đường, không chất bảo quản đang có nhiều cơ hội phát triển. Đây cũng là hướng đi được nhiều chủ thể OCOP lựa chọn để nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.
Nhóm dược liệu và sản phẩm từ dược liệu: Khai thác kho báu từ thiên nhiên
Việt Nam được đánh giá là quốc gia có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú với hàng nghìn loài cây thuốc quý. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển nhóm dược liệu và sản phẩm từ dược liệu trong Chương trình OCOP.
Nhóm sản phẩm này bao gồm dược liệu thô, trà thảo dược, tinh dầu, cao dược liệu, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm thiên nhiên và nhiều sản phẩm chăm sóc sức khỏe khác có nguồn gốc từ thảo dược.
Tại nhiều địa phương miền núi, việc phát triển cây dược liệu không chỉ góp phần bảo tồn nguồn gen quý mà còn tạo sinh kế bền vững cho người dân. Những loại dược liệu như đinh lăng, cà gai leo, nghệ, quế, hồi, sâm, atiso hay các loại thảo dược bản địa đang dần trở thành nguồn nguyên liệu quan trọng cho các sản phẩm OCOP.
Trong những năm gần đây, nhu cầu sử dụng sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên ngày càng tăng, mở ra cơ hội lớn cho nhóm dược liệu. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, các chủ thể cần chú trọng vùng nguyên liệu đạt chuẩn, kiểm soát chất lượng và đầu tư nghiên cứu nhằm nâng cao giá trị sản phẩm.
Nhóm thủ công mỹ nghệ: Gìn giữ hồn cốt làng nghề Việt
Không đơn thuần là sản phẩm hàng hóa, các sản phẩm thủ công mỹ nghệ còn mang trong mình giá trị văn hóa, lịch sử và bản sắc của từng vùng quê.
Nhóm này bao gồm các sản phẩm được chế tác từ gỗ, tre, nứa, mây, cói, gốm sứ, dệt may thủ công, sơn mài, thêu ren và nhiều ngành nghề truyền thống khác.
Điều đặc biệt của sản phẩm thủ công mỹ nghệ OCOP là tính độc đáo và giá trị nghệ thuật cao. Mỗi sản phẩm không chỉ thể hiện sự khéo léo của người thợ mà còn kể những câu chuyện văn hóa gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của làng nghề.
Thông qua Chương trình OCOP, nhiều làng nghề truyền thống đã có thêm cơ hội đổi mới mẫu mã, nâng cao chất lượng sản phẩm và tiếp cận các thị trường lớn trong nước cũng như quốc tế.
Trong bối cảnh công nghiệp hóa và đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, việc phát triển sản phẩm thủ công mỹ nghệ OCOP còn góp phần bảo tồn nghề truyền thống, giữ gìn giá trị văn hóa dân tộc và tạo việc làm cho lao động nông thôn.
Nhóm sinh vật cảnh: Kinh tế xanh từ niềm đam mê
Sinh vật cảnh là nhóm sản phẩm mang tính đặc thù, phản ánh sự sáng tạo và trình độ chăm sóc, nuôi dưỡng của người sản xuất.
Nhóm này bao gồm cây cảnh, hoa cảnh, bonsai, chim cảnh, cá cảnh và các loại sinh vật cảnh khác đáp ứng tiêu chí của Chương trình OCOP.
Những năm gần đây, ngành sinh vật cảnh đang phát triển mạnh tại nhiều địa phương, không chỉ phục vụ nhu cầu thưởng lãm mà còn trở thành lĩnh vực kinh tế có giá trị cao. Nhiều nghệ nhân đã xây dựng thành công các mô hình sản xuất, kinh doanh cây cảnh quy mô lớn, mang lại doanh thu hàng tỷ đồng mỗi năm.
Bên cạnh giá trị kinh tế, sinh vật cảnh còn góp phần cải thiện môi trường sống, nâng cao chất lượng không gian xanh và thúc đẩy các hoạt động văn hóa, du lịch tại địa phương.
Việc đưa sinh vật cảnh vào Chương trình OCOP cho thấy sự mở rộng về phạm vi sản phẩm, đồng thời khẳng định tiềm năng phát triển của ngành kinh tế sinh thái tại khu vực nông thôn.
Nhóm dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch: Biến tài nguyên bản địa thành sản phẩm kinh tế
Đây là nhóm sản phẩm đặc biệt nhất trong Chương trình OCOP bởi không phải là hàng hóa hữu hình mà là các dịch vụ gắn với trải nghiệm thực tế.
Nhóm này bao gồm các mô hình du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, du lịch sinh thái, làng nghề truyền thống, điểm tham quan văn hóa và các sản phẩm du lịch đặc trưng của địa phương.
Điểm mạnh của nhóm sản phẩm này là khai thác hiệu quả các giá trị bản địa, từ cảnh quan thiên nhiên, văn hóa truyền thống, ẩm thực, làng nghề đến đời sống sinh hoạt của cộng đồng dân cư.
Nhiều địa phương đã thành công trong việc xây dựng các điểm du lịch OCOP hấp dẫn, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước. Thông qua các hoạt động trải nghiệm như làm nông nghiệp, chế biến thực phẩm truyền thống, tham quan làng nghề hay khám phá văn hóa bản địa, du khách có cơ hội hiểu hơn về đời sống nông thôn Việt Nam.
Đặc biệt, sự phát triển của du lịch cộng đồng còn tạo ra chuỗi giá trị liên kết giữa các nhóm sản phẩm OCOP khác. Du khách đến tham quan không chỉ sử dụng dịch vụ mà còn mua sắm đặc sản, quà lưu niệm, sản phẩm thủ công mỹ nghệ và nhiều mặt hàng OCOP khác, qua đó góp phần gia tăng thu nhập cho người dân địa phương.
Phát triển đồng bộ các nhóm sản phẩm OCOP để nâng cao giá trị kinh tế nông thôn
Thực tế cho thấy, mỗi nhóm sản phẩm OCOP đều có những lợi thế và dư địa phát triển riêng. Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của Chương trình OCOP không nằm ở từng sản phẩm đơn lẻ mà ở khả năng kết nối các nguồn lực địa phương, hình thành chuỗi giá trị bền vững và thúc đẩy kinh tế nông thôn phát triển toàn diện.
Từ những đặc sản quê hương, làng nghề truyền thống, cây dược liệu quý cho đến các điểm du lịch cộng đồng giàu bản sắc, OCOP đang từng bước khẳng định vai trò là đòn bẩy quan trọng trong xây dựng nông thôn mới. Đây không chỉ là chương trình phát triển kinh tế mà còn là hành trình gìn giữ văn hóa, bảo tồn tài nguyên bản địa và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân nông thôn trong giai đoạn mới.
Với sự đồng hành của Nhà nước, doanh nghiệp và người dân, 6 nhóm sản phẩm OCOP sẽ tiếp tục phát huy tiềm năng, trở thành những "đại sứ" quảng bá hình ảnh nông thôn Việt Nam năng động, sáng tạo và giàu bản sắc đến với thị trường trong nước cũng như quốc tế./.
