Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cả nước hiện có hơn 16.800 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, thuộc hơn 9.300 chủ thể. Một số sản phẩm đã xây dựng được thương hiệu và mở rộng kênh tiêu thụ. Tuy nhiên, phía sau con số này vẫn tồn tại một thực tế: không ít sản phẩm sau chứng nhận vẫn gặp khó trong duy trì thị trường, thậm chí rơi vào trạng thái “đứt mạch tăng trưởng”.
Điều đó cho thấy một thực tế rõ ràng: OCOP không phải đích đến, mà chỉ là điểm khởi đầu của hành trình thị trường.
Chứng nhận OCOP không đồng nghĩa với thành công thị trường
Với nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất, OCOP được xem như “giấy thông hành” để nâng cao uy tín và tăng khả năng tiếp cận thị trường.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều sản phẩm sau khi được công nhận vẫn chủ yếu tiêu thụ tại địa phương hoặc phụ thuộc vào hội chợ, chương trình kết nối cung cầu. Việc đưa sản phẩm vào siêu thị, chuỗi bán lẻ hiện đại hoặc sàn thương mại điện tử quy mô lớn vẫn còn hạn chế.
Nguyên nhân không nằm hoàn toàn ở chất lượng sản phẩm, mà chủ yếu đến từ:
- hạn chế trong xây dựng thương hiệu
- thiết kế bao bì chưa đủ cạnh tranh
- thiếu chiến lược marketing dài hạn
- năng lực phát triển thị trường còn yếu
Nhiều chủ thể vẫn tập trung vào mục tiêu “đạt sao”, trong khi chưa đầu tư đúng mức cho giai đoạn sau chứng nhận. Điều này dẫn đến nghịch lý: được công nhận nhưng chưa được thị trường chấp nhận ở quy mô rộng.
Thị trường đang thay đổi nhanh hơn năng lực thích ứng
Trong bối cảnh cạnh tranh gia tăng, người tiêu dùng không chỉ quan tâm đến chất lượng mà còn chú trọng đến:
- câu chuyện thương hiệu
- thiết kế bao bì
- truy xuất nguồn gốc
- trải nghiệm sản phẩm
Song song, thương mại điện tử đang làm thay đổi mạnh hành vi tiêu dùng. Sản phẩm nếu thiếu nhận diện thương hiệu hoặc không hiện diện trên nền tảng số sẽ rất khó mở rộng thị trường.
Ở chiều ngược lại, các thị trường xuất khẩu cũng ngày càng siết chặt tiêu chuẩn liên quan đến truy xuất nguồn gốc, phát thải và phát triển bền vững.
Điều này buộc các chủ thể OCOP phải chuyển từ tư duy “đạt chuẩn” sang tư duy “cạnh tranh thị trường”.
Thành công đến từ đầu tư sau chứng nhận
Thực tế cho thấy, các sản phẩm OCOP phát triển bền vững đều có điểm chung: không dừng lại ở chứng nhận mà tiếp tục đầu tư vào chuỗi giá trị.
Vinasamex
Trong nhóm gia vị và nông sản vùng cao, Vinasamex phát triển các sản phẩm quế, hồi theo hướng chế biến sâu và xuất khẩu.
Doanh nghiệp xây dựng vùng nguyên liệu liên kết tại nhiều địa phương, đồng thời đầu tư hệ thống chế biến và kiểm soát chất lượng để đáp ứng yêu cầu thị trường. Việc chuyển từ xuất khẩu thô sang nâng cao tỷ trọng chế biến giúp gia tăng giá trị sản phẩm và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.
Công ty CP Nước mắm Lê Gia
Từ nghề truyền thống tại Thanh Hóa, Lê Gia từng bước chuẩn hóa quy trình sản xuất, cải tiến bao bì, xây dựng thương hiệu và mở rộng hệ thống phân phối.
Quá trình nâng cấp toàn diện từ sản xuất đến thương mại đã giúp sản phẩm nước mắm truyền thống mở rộng độ nhận diện và tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường trong nước.
Sokfarm
Tại Trà Vinh, Sokfarm phát triển sản phẩm từ mật hoa dừa theo hướng đổi mới sáng tạo.
Doanh nghiệp không chỉ khai thác tài nguyên bản địa mà còn chú trọng chế biến, đa dạng hóa sản phẩm và xây dựng thương hiệu gắn với câu chuyện vùng nguyên liệu, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.
Chuyển đổi số mở ra hướng đi mới cho OCOP
Một hướng đi đang được nhiều địa phương và chủ thể lựa chọn là đưa sản phẩm OCOP lên nền tảng số.
Thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, website bán hàng và mạng xã hội đang giúp nhiều sản phẩm mở rộng thị trường với chi phí thấp hơn phương thức truyền thống.
Thực tế cho thấy, một số sản phẩm OCOP đã ghi nhận tăng trưởng doanh thu nhờ kênh bán hàng trực tuyến, qua đó vượt qua giới hạn địa lý và tiếp cận người tiêu dùng trên phạm vi rộng hơn.
Tuy nhiên, chuyển đổi số cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về nhân lực, năng lực vận hành và chiến lược truyền thông bài bản.
Cần chuyển từ tư duy “đạt sao” sang tư duy thị trường
Sau hơn 7 năm triển khai, OCOP đã góp phần quan trọng trong việc thúc đẩy kinh tế nông thôn và nâng cao giá trị sản phẩm địa phương.
Tuy nhiên, để chương trình phát huy hiệu quả bền vững, cần chuyển mạnh từ tư duy “đạt sao” sang tư duy thị trường. Việc nâng cao chất lượng sản phẩm phải đi cùng với xây dựng thương hiệu, cải tiến bao bì, ứng dụng công nghệ và phát triển hệ thống phân phối.
Giá trị thực sự của OCOP không nằm ở số sao được công nhận, mà nằm ở khả năng biến sản phẩm địa phương thành hàng hóa có sức cạnh tranh thực sự trên thị trường.
Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, hành trình của OCOP không kết thúc ở chứng nhận, mà chỉ thực sự bắt đầu từ đó. Những sản phẩm biết đổi mới, thích ứng và đầu tư dài hạn sẽ có cơ hội phát triển bền vững, đồng thời góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy kinh tế nông thôn.
