Chi phí không đồng nghĩa với giá trị bị mất
Một nguyên liệu được bán tại vùng sản xuất và một sản phẩm đã qua sơ chế, chế biến, đóng gói để đưa vào hệ thống phân phối không có cùng cấu trúc giá trị.
Giữa hai điểm đó có thể có nhiều công đoạn: thu mua, vận chuyển, phân loại, sơ chế, bảo quản, chế biến, kiểm soát chất lượng, đóng gói, lưu kho và phân phối. Mỗi khâu đều có chi phí, nhưng không thể mặc nhiên coi toàn bộ phần chi phí đó là “giá trị bị mất”.
Chi phí là nguồn lực phải bỏ ra để đưa sản phẩm qua một công đoạn. Còn giá trị gia tăng nằm ở phần lợi ích mà công đoạn đó tạo ra cho sản phẩm hoặc cho khả năng tiếp cận thị trường.
Một hệ thống bảo quản tốt có thể giúp giảm hao hụt. Một dây chuyền chế biến có thể biến nguyên liệu thô thành sản phẩm có thời hạn sử dụng dài hơn. Bao bì phù hợp giúp bảo vệ sản phẩm và thuận lợi cho phân phối. Tiêu chuẩn chất lượng có thể giúp sản phẩm đáp ứng những thị trường mà nguyên liệu thô khó tiếp cận. Logistics là một ví dụ rõ.
Theo thông tin được Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) dẫn lại tại một hội thảo năm 2026, chi phí logistics có thể chiếm khoảng 20–25% giá thành sản phẩm nông sản. Đại diện Công ty TNHH San Hà từng cho biết, chi phí logistics tại doanh nghiệp có thời điểm lên tới 25%. Doanh nghiệp hiện cung ứng hơn 200 tấn thực phẩm tươi sống mỗi ngày và vận hành hơn 150 xe vận chuyển.
Con số 20–25% không có nghĩa 20–25% giá trị nông sản bị “rơi mất”. Đây là phần chi phí phát sinh để hàng hóa được vận chuyển, bảo quản và đưa đến nơi tiêu thụ.
Điều đáng quan tâm là một phần chi phí này có thể được tối ưu thông qua tổ chức chuỗi cung ứng, phương tiện vận chuyển, hệ thống kho bảo quản và công nghệ phù hợp. Khi chi phí logistics được kiểm soát tốt hơn, doanh nghiệp và các chủ thể trong chuỗi có thể có thêm dư địa để nâng hiệu quả và giá trị gia tăng.
Bởi vậy, nhìn vào giá của một sản phẩm ở hai đầu chuỗi chưa đủ để kết luận giá trị đã “mất” ở đâu. Cần nhìn vào những gì đã được tạo thêm và những gì đã bị hao hụt trong suốt hành trình.
Chế biến, tiêu chuẩn và bao bì có thể tạo thêm giá trị
Một trong những cách rõ nhất để nâng giá trị nông sản là đưa nguyên liệu ra khỏi trạng thái hàng hóa thô và phát triển thành sản phẩm có quy trình chế biến, tiêu chuẩn chất lượng, bao bì và thị trường cụ thể.
Công ty TNHH Mỹ Phương Food ( Mỹ Phương Food) là một ví dụ. Doanh nghiệp phát triển các sản phẩm bánh dừa nướng từ nguyên liệu dừa thành hàng hóa có thương hiệu, quy cách và tiêu chuẩn sản xuất rõ ràng. Chứng nhận FSSC 22000 của doanh nghiệp xác nhận phạm vi chứng nhận đối với sản xuất bánh dừa đóng gói trong bao bì mềm.
Tháng 3/2023, Mỹ Phương Food xuất khẩu lô hàng gồm 7 container 20 feet, khoảng 200.000 sản phẩm bánh dừa nướng sang Trung Quốc. Đây là sản phẩm OCOP đầu tiên của thành phố Đà Nẵng được xuất khẩu chính ngạch sang thị trường này. Để đáp ứng yêu cầu của Trung Quốc, sản phẩm phải trải qua quá trình thương lượng, kiểm định trong nhiều tháng và được điều chỉnh về mẫu mã, bao bì.
Giá trị của sản phẩm trong trường hợp này không chỉ nằm ở nguyên liệu dừa. Nó còn được tạo thêm qua công thức chế biến, quy trình sản xuất, kiểm soát an toàn thực phẩm, bao bì, thương hiệu và khả năng đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu.
Đây chính là điểm khác biệt giữa việc bán một nguyên liệu và bán một sản phẩm đã được tổ chức lại thành hàng hóa hoàn chỉnh.
Khi sản phẩm có thể bảo quản, vận chuyển, nhận diện và đáp ứng yêu cầu của một thị trường cụ thể, giá trị kinh tế của chuỗi cũng được mở rộng theo.
Giảm hao hụt cũng là giữ lại giá trị
Không phải toàn bộ giá trị cần được tạo ra bằng cách chế biến sâu. Trong nhiều trường hợp, giảm lượng giá trị bị hao hụt sau thu hoạch cũng quan trọng không kém.
Theo các nghiên cứu liên quan, tổn thất sau thu hoạch có thể ở mức 20–30% đối với rau quả, 15–25% đối với thủy sản và 13–15% đối với lúa gạo, tùy điều kiện và phương thức bảo quản, xử lý.
Những con số này cho thấy bảo quản không đơn thuần là một khoản chi phí bổ sung. Nếu công nghệ phù hợp giúp giảm hao hụt, phần sản phẩm được giữ lại chính là phần giá trị được bảo toàn. Điều này đặc biệt quan trọng với sản phẩm có tính thời vụ hoặc dễ hư hỏng.
Một hệ thống làm lạnh, kho bảo quản, máy sấy hay dây chuyền sơ chế phù hợp có thể không làm sản phẩm “đắt lên” ngay lập tức. Nhưng nó có thể giúp doanh nghiệp giữ chất lượng, kéo dài thời gian sử dụng và chủ động hơn về thời điểm đưa hàng ra thị trường.
Chương trình khuyến công cũng đang hỗ trợ quá trình này. Theo Bộ Công Thương, trong giai đoạn 2021–2025, Chương trình Khuyến công quốc gia đã hỗ trợ 883 cơ sở công nghiệp nông thôn tiếp nhận chuyển giao công nghệ, ứng dụng máy móc, thiết bị tiên tiến và xây dựng 52 mô hình trình diễn kỹ thuật sản xuất sản phẩm mới. Tổng kinh phí khuyến công được phê duyệt trong giai đoạn này đạt 1.436 tỷ đồng.
Nhìn từ đây, bài toán giá trị của nông sản không còn đơn giản là “nông dân bán bao nhiêu, người tiêu dùng mua bao nhiêu”. Ở giữa hai mức giá đó là cả một chuỗi hoạt động tạo ra hoặc bảo toàn giá trị.
Nếu vận chuyển hiệu quả hơn, chi phí có thể giảm. Nếu bảo quản tốt hơn, hao hụt có thể giảm. Nếu chế biến sâu hơn, sản phẩm có thể có thêm công dụng và thời gian sử dụng. Nếu bao bì và tiêu chuẩn được nâng lên, sản phẩm có thể tiếp cận những thị trường mới.
Đó cũng là lý do công nghiệp nông thôn không chỉ có câu chuyện về làm ra sản phẩm, mà còn là câu chuyện về làm thế nào để giữ lại nhiều giá trị hơn từ nguyên liệu địa phương.
Một quả dừa, hạt gạo hay nông sản tươi khi rời vùng nguyên liệu chưa phải là điểm kết thúc của giá trị. Nó mới bắt đầu một hành trình khác: được phân loại, bảo quản, chế biến, đóng gói và kết nối với thị trường.
Vấn đề đặt ra không phải là loại bỏ một khâu nào khỏi chuỗi. Quan trọng hơn là mỗi khâu phải tạo ra giá trị tương xứng với chi phí bỏ ra, đồng thời giảm tối đa những khoản hao hụt không cần thiết.
Khi đó, giá trị của nông sản không chỉ được tính bằng số tiền thu được tại điểm bán. Nó còn được tính bằng bao nhiêu giá trị nguyên liệu được giữ lại, bao nhiêu giá trị mới được tạo ra và bao nhiêu công đoạn trong chuỗi đã được nâng cấp.
Đó chính là dư địa để sản phẩm nông thôn đi xa hơn — không chỉ về thị trường, mà còn về giá trị kinh tế được tạo ra ngay trong chuỗi sản xuất và chế biến.