Bộ tiêu chí mới, chuẩn nông thôn mới được nâng cao
Từ ngày 1/7/2025, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức được vận hành, không tổ chức cấp huyện và các đơn vị cấp xã được sắp xếp lại với quy mô lớn hơn. Sự thay đổi này không chỉ tác động đến tổ chức bộ máy mà còn mở ra dư địa phát triển mới cho khu vực nông thôn.
Các xã sau sắp xếp có điều kiện mở rộng không gian phát triển, tăng khả năng kết nối hạ tầng, huy động nguồn lực và hình thành những vùng sản xuất, dịch vụ có quy mô lớn hơn. Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục áp dụng nguyên vẹn bộ tiêu chí được xây dựng cho các đơn vị hành chính nhỏ, phân tán trước đây không còn phù hợp.
Thực tế sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã trên diện rộng cũng khiến nhiều địa phương có sự thay đổi đáng kể về địa giới, dân số, hạ tầng và điều kiện phát triển. Một số địa phương từng được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới trước đây nay đã có không gian hành chính hoàn toàn khác.
Điều này đặt ra yêu cầu phải rà soát, đánh giá và trong nhiều trường hợp tổ chức công nhận lại theo bộ tiêu chí mới. Đây là khối lượng công việc không nhỏ, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền cấp xã sau sắp xếp với các sở, ngành chuyên môn của tỉnh trong quá trình kiện toàn và ổn định bộ máy.
Để đáp ứng yêu cầu thực tiễn, hệ thống chính sách về xây dựng nông thôn mới đã được khẩn trương rà soát và hoàn thiện.
Ngày 29/12/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 tại Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg, có hiệu lực từ ngày 15/2/2026.
Theo đó, Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 gồm 10 tiêu chí với 47 chỉ tiêu. Đáng chú ý, nhiều tiêu chí, chỉ tiêu từng thuộc bộ tiêu chí xã nông thôn mới nâng cao và cấp huyện trong giai đoạn trước đã được tích hợp vào mặt bằng chuẩn mới.
Điều này cho thấy yêu cầu đối với một xã muốn được công nhận đạt chuẩn nông thôn mới trong giai đoạn mới đã được nâng lên đáng kể. Nếu trước đây trọng tâm lớn là hoàn thiện hạ tầng và các điều kiện cơ bản, thì nay chất lượng phát triển, khả năng tạo sinh kế, môi trường sống và đời sống người dân ngày càng được đặt ở vị trí trung tâm.
Mở hướng xây dựng xã nông thôn mới hiện đại
Một điểm mới đáng chú ý trong giai đoạn 2026 - 2030 là lần đầu tiên chương trình quy định khung thí điểm xây dựng xã nông thôn mới hiện đại.
Đây được xem là bước phát triển mới trong tư duy xây dựng nông thôn. Những địa phương có đủ điều kiện có thể chủ động đăng ký thực hiện, hướng tới hình thành các vùng nông thôn có hạ tầng và dịch vụ tiệm cận đô thị văn minh, đồng thời vẫn giữ được những giá trị riêng của cộng đồng nông thôn.
Mục tiêu không chỉ là những con đường rộng hơn, những công trình khang trang hơn, mà hướng tới một không gian sống sáng - xanh - sạch - đẹp - bình yên, có bản sắc văn hóa và đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu của người dân.
Cùng với đó là yêu cầu nâng cao thu nhập, đời sống vật chất và tinh thần, cải thiện môi trường sống, thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong sản xuất cũng như quản lý.
Nếu được triển khai hiệu quả, mô hình xã nông thôn mới hiện đại có thể tạo ra những hình mẫu mới cho quá trình phát triển nông thôn, trong đó nông nghiệp thông minh, kinh tế số, dịch vụ nông thôn và bảo tồn văn hóa có thể cùng phát triển.
Nâng chuẩn từ xã đến cấp tỉnh
Không chỉ cấp xã, yêu cầu đối với cấp tỉnh cũng được nâng lên rõ rệt trong giai đoạn mới.
Sau sáp nhập, Quyết định số 51/2025/QĐ-TTg quy định 13 điều kiện để tỉnh, thành phố được công nhận hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030.
Đáng chú ý, điều kiện tiên quyết là 100% số xã trên địa bàn phải đạt chuẩn nông thôn mới theo mức chuẩn mới.
So với giai đoạn trước, số điều kiện đối với cấp tỉnh tăng thêm 5 điều kiện. Đây là bước chuyển quan trọng, cho thấy việc công nhận một địa phương hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới sẽ ngày càng chú trọng đến chất lượng đồng đều giữa các khu vực, thay vì chỉ dựa trên kết quả nổi bật của một số địa bàn.
Cùng với bộ tiêu chí mới, quy trình xét công nhận, công bố và thu hồi quyết định công nhận địa phương đạt chuẩn nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 cũng được điều chỉnh để phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
Việc thay thế các quy định của giai đoạn trước là cần thiết trong bối cảnh tổ chức bộ máy hành chính đã có sự thay đổi căn bản. Qua đó, hạn chế nguy cơ phát sinh khoảng trống pháp lý và tạo cơ sở thống nhất để các địa phương triển khai xây dựng, đánh giá và công nhận nông thôn mới trên địa bàn mới.
Tích hợp nguồn lực, tạo thêm dư địa phát triển
Một trong những yếu tố quyết định thành công của chương trình xây dựng nông thôn mới là nguồn lực. Khi địa giới hành chính được mở rộng và các chương trình phát triển được triển khai trong một không gian lớn hơn, yêu cầu về cơ chế huy động, phân bổ và sử dụng nguồn vốn càng trở nên quan trọng.
Ngày 31/5/2026, Bộ trưởng Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 60/2026/TT-BTC hướng dẫn quản lý, sử dụng và quyết toán kinh phí chi thường xuyên ngân sách nhà nước thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026 - 2035, giai đoạn I từ năm 2026 đến năm 2030.
Việc xây dựng cơ chế tài chính chung cho các chương trình mục tiêu quốc gia lớn thể hiện rõ hơn định hướng tích hợp nguồn lực, giảm chồng chéo về đầu mối và tạo thuận lợi cho địa phương trong tổ chức thực hiện.
Đặc biệt, tại khu vực miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc lồng ghép nguồn lực có ý nghĩa quan trọng. Một nguồn lực có thể đồng thời góp phần giảm nghèo, phát triển hạ tầng, tạo sinh kế và nâng cao chất lượng các tiêu chí nông thôn mới.
Từ xây dựng nông thôn mới đến kiến tạo nơi đáng sống
Nhìn tổng thể, việc triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp không làm gián đoạn chương trình xây dựng nông thôn mới. Ngược lại, đây đang trở thành động lực để hệ thống chính sách được rà soát và thiết kế lại theo hướng đồng bộ, thực chất hơn.
Điểm đáng chú ý nhất của giai đoạn 2026 - 2030 là tư duy xây dựng nông thôn đang chuyển mạnh từ “đạt chuẩn” sang “phát triển thực chất”.
Nông thôn mới không chỉ được đo bằng số kilomet đường giao thông, số công trình được xây dựng hay tỷ lệ hoàn thành các tiêu chí. Đằng sau mỗi tiêu chí phải là sự thay đổi cụ thể trong đời sống người dân: có việc làm và thu nhập ổn định hơn, môi trường sống tốt hơn, dịch vụ y tế và giáo dục thuận lợi hơn, hạ tầng đồng bộ hơn và cơ hội tiếp cận khoa học công nghệ ngày càng rộng mở.
Bộ tiêu chí mới vì thế đặt ra yêu cầu rõ hơn đối với phát triển kinh tế nông thôn, đào tạo nguồn nhân lực, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, bảo vệ môi trường, văn hóa, y tế và an sinh xã hội.
Đặc biệt, việc thí điểm xã nông thôn mới hiện đại mở ra một hướng đi mới, gắn xây dựng nông thôn với nông nghiệp thông minh, kinh tế số, hạ tầng đồng bộ và gìn giữ bản sắc văn hóa.
Trong không gian phát triển mới, các xã sau sắp xếp có thêm điều kiện để liên kết vùng sản xuất, phát triển chuỗi giá trị, thu hút đầu tư và khai thác tốt hơn lợi thế về đất đai, lao động, văn hóa và cảnh quan.
Đây cũng là cơ hội để nông thôn không chỉ là nơi sản xuất nông nghiệp mà trở thành không gian kinh tế đa dạng, nơi người dân có thể làm nông nghiệp, phát triển dịch vụ, du lịch, kinh tế số và các ngành nghề nông thôn ngay trên quê hương mình.
Với không gian phát triển được mở rộng, nguồn lực có điều kiện được tập trung hơn, cùng hệ thống tiêu chí, quy trình công nhận và cơ chế tài chính từng bước hoàn thiện, xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 đang đứng trước một chặng đường mới.
Mục tiêu cuối cùng không chỉ là thêm những xã đạt chuẩn hay những địa phương hoàn thành nhiệm vụ, mà là tạo dựng những vùng nông thôn phát triển, văn minh, giàu bản sắc và thực sự đáng sống, nơi thành quả của chương trình được đo bằng chất lượng cuộc sống và niềm tin của người dân.