Khi nút “ON” cũng trở thành một khoản chi của nhà máy
Một dây chuyền chế biến nông sản không thể tạo ra sản phẩm ngay sau khi bật công tắc. Động cơ, băng tải, bơm, quạt, máy nén khí, hệ thống lạnh hoặc gia nhiệt có thể phải lần lượt hoạt động trước khi dây chuyền đạt trạng thái ổn định.
Theo tài liệu của Bộ Năng lượng Mỹ, động cơ có thể hút dòng điện khởi động khoảng 5-10 lần dòng điện khi vận hành thông thường, nhưng hiện tượng này chỉ kéo dài trong thời gian ngắn. Vì vậy, không thể lấy dòng điện khởi động nhân với thời gian vận hành để tính trực tiếp thành chi phí điện. Vấn đề đáng quan tâm hơn là toàn bộ quá trình từ lúc thiết bị được bật đến khi sản phẩm đầu tiên đạt yêu cầu.
Một hệ thống sấy có thể phải gia nhiệt trước; hệ thống lạnh cần đưa nhiệt độ xuống mức yêu cầu; máy nén khí phải đạt áp suất; băng tải và thiết bị cấp liệu phải vận hành đúng trình tự. Trong khoảng thời gian đó, năng lượng vẫn được tiêu thụ nhưng sản phẩm đạt chuẩn có thể chưa được tạo ra.
Do đó, thay vì chỉ theo dõi kWh/tấn sản phẩm, nhà máy có thể theo dõi thêm năng lượng và thời gian tiêu hao trong từng chu kỳ khởi động - ổn định - sản xuất - dừng máy.
Cách tính này đặc biệt đáng chú ý với các dây chuyền phải khởi động nhiều lần trong ngày. Nếu mỗi lần khởi động đều kéo theo thời gian gia nhiệt, làm lạnh, tạo áp suất hoặc chạy thử, tổng chi phí có thể tích lũy theo số lần vận hành.
Tuy nhiên, cũng cần phân biệt rõ: “chi phí khởi động” không phải một mức tiền cố định và cũng không đồng nghĩa với riêng lượng điện của vài giây khởi động động cơ. Đây là một cách tiếp cận quản trị, trong đó doanh nghiệp tính cả các khoản tiêu hao để đưa dây chuyền từ trạng thái dừng sang trạng thái sản xuất ổn định.
Doanh nghiệp đã bắt đầu đo từng dòng năng lượng
Một ví dụ đáng chú ý là Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu Thủy sản Cần Thơ (CASEAMEX).
Theo Bộ Công Thương, doanh nghiệp đã lắp đặt đồng hồ giám sát, quản lý năng lượng tại các dây chuyền sản xuất; sử dụng biến tần cho thiết bị công suất lớn; đầu tư băng chuyền hiện đại và hệ thống điện mặt trời áp mái công suất tới 1 MWp.
Sau khi áp dụng đồng bộ các giải pháp, CASEAMEX cho biết đã tiết giảm gần 30% chi phí tiền điện mỗi tháng. Đây là kết quả của nhiều giải pháp quản lý và kỹ thuật, không thể quy riêng cho việc giảm số lần khởi động máy.
Một trường hợp khác là Công ty TNHH Công nghiệp Thủy sản Miền Nam. Theo Bộ Công Thương, chi phí điện sản xuất của doanh nghiệp từng ở mức gần 2 tỷ đồng/tháng. Sau khi đầu tư nâng cấp thiết bị, lắp biến tần tại các dây chuyền và áp dụng những giải pháp tiết kiệm năng lượng khác, lượng điện tiêu thụ bình quân giảm 15% mỗi tháng.
Nếu chỉ lấy con số gần 2 tỷ đồng/tháng làm phép tính tham chiếu, mức giảm 15% tương đương khoảng 300 triệu đồng/tháng. Tuy nhiên, đây là phép tính từ số liệu công bố và không thể coi toàn bộ khoản tiết kiệm là kết quả của biến tần hay hoạt động khởi động máy.
Những trường hợp trên cho thấy một nguyên tắc quan trọng: muốn tiết kiệm, trước hết phải biết năng lượng đang được tiêu thụ ở đâu.
Khi có dữ liệu theo từng dây chuyền, doanh nghiệp có thể nhận ra thiết bị nào tiêu thụ nhiều điện, thời điểm nào phụ tải tăng mạnh, khoảng thời gian nào máy chạy không tải hoặc bao lâu sau khi khởi động thì dây chuyền mới tạo ra sản phẩm đạt chuẩn.
Từ đó, bài toán “chi phí khởi động” không còn là một con số ước tính mà có thể trở thành một chỉ tiêu quản trị cụ thể của từng dây chuyền.
Từ giảm số lần bật máy đến tối ưu cả chu kỳ sản xuất
Giảm số lần khởi động không có nghĩa là cứ để máy chạy liên tục.
Nếu dây chuyền không có nguyên liệu nhưng băng tải, quạt, bơm hoặc máy nén vẫn hoạt động, điện năng tiếp tục được tiêu thụ. Ngược lại, nếu liên tục tắt và bật máy, doanh nghiệp có thể phải lặp lại quá trình gia nhiệt, làm lạnh hoặc ổn định thiết bị.
Vì vậy, bài toán nằm ở lịch sản xuất.
Nếu có thể gom các đơn hàng cùng loại vào một chu kỳ dài hơn, nhà máy có thể giảm số lần khởi động lại các hệ thống phụ trợ. Nhưng nếu dây chuyền phải chạy trong thời gian dài với tải thấp, lợi ích từ việc giảm số lần khởi động có thể không bù được điện năng tiêu thụ khi chạy không tải.
Doanh nghiệp vì thế cần tính cả chi phí khởi động, chi phí dừng máy và chi phí chạy không tải.
Một yếu tố khác cần được tính đến là thời điểm vận hành. Theo Quyết định 963/QĐ-BCT ngày 22/4/2026, khung giờ cao điểm của hệ thống điện quốc gia là 17h30-22h30 từ thứ Hai đến thứ Bảy; khung giờ thấp điểm là 0h00-6h00 tất cả các ngày trong tuần. Việc áp dụng giá điện theo thời gian sử dụng còn phụ thuộc nhóm khách hàng và biểu giá tương ứng.
Trong thực tế, một số doanh nghiệp sản xuất đã chủ động dịch chuyển phụ tải. Công ty Cổ phần Sản xuất Cơ khí Thành Công, chẳng hạn, bố trí một phần dây chuyền vận hành sau 23h00 và cho biết cách điều phối này giúp giảm khoảng 10% lượng điện tiêu thụ trong các khung giờ cao điểm, tiết kiệm hàng trăm triệu đồng chi phí điện mỗi năm. Đây không phải doanh nghiệp chế biến nông sản, nhưng là ví dụ cho thấy dữ liệu phụ tải có thể được đưa vào quyết định tổ chức sản xuất.
Đối với các nhà máy nông sản, cách tiếp cận có thể bắt đầu từ những việc đơn giản hơn: đo điện theo từng công đoạn, ghi nhận thời gian khởi động và ổn định, theo dõi thời gian chạy không tải, kiểm tra mức tiêu thụ của hệ thống lạnh, máy nén khí, quạt và bơm.
Bộ Công Thương cũng dẫn đánh giá cho thấy trong chế biến thủy - hải sản, hệ thống lạnh có thể chiếm hơn 70% tổng năng lượng tiêu thụ; các giải pháp tiết kiệm năng lượng phù hợp có thể giúp giảm đáng kể mức tiêu hao trong một số trường hợp. Đây là thông tin riêng của lĩnh vực chế biến thủy - hải sản, không thể áp dụng đồng loạt cho mọi nhà máy nông sản.
Từ đó, câu hỏi của nhà máy không còn đơn giản là “mỗi lần bật máy tốn bao nhiêu tiền?”, mà là:
“Mỗi lần khởi động lại dây chuyền, chúng ta mất bao nhiêu điện, bao nhiêu thời gian và bao nhiêu nguyên liệu trước khi sản phẩm đầu tiên đạt chuẩn?”
Khi câu hỏi này được đưa vào hệ thống quản trị, những phút đầu tiên của một ca sản xuất sẽ không còn là khoảng thời gian “vô hình”. Chúng trở thành một phần của giá thành.
Và trong cuộc đua giảm chi phí, đôi khi khoản tiết kiệm không nằm ở việc mua thêm máy mới, mà ở việc khiến chiếc máy hiện có khởi động đúng lúc, chạy đúng tải và dừng đúng thời điểm.