Áp lực chuyển đổi ngày càng rõ
Theo báo cáo của Vietnam Report công bố ngày 5/10, bước sang năm 2026, ngành nông nghiệp hoạt động trong môi trường kinh tế khó dự báo hơn. Theo Triển vọng Kinh tế Toàn cầu tháng 6/2026 của Ngân hàng Thế giới, tăng trưởng kinh tế thế giới được dự báo chậm lại còn 2,5%, từ mức 2,9% năm 2025. Xung đột tại Trung Đông đẩy giá năng lượng lên cao, tạo thêm áp lực đối với giá phân bón và vận tải; lạm phát toàn cầu được dự báo tăng lên 4% trong năm 2026.
Đối với doanh nghiệp nông nghiệp, biến động chi phí đầu vào diễn ra trong khi giá bán và nhu cầu tại từng thị trường không thay đổi theo cùng một chiều. Điều này khiến bài toán duy trì biên lợi nhuận trở nên khó khăn hơn, đặc biệt với những chuỗi sản xuất dài và phụ thuộc nhiều vào vật tư, logistics.
Không chỉ chịu tác động từ thị trường, sản xuất nông nghiệp còn đối mặt với thời tiết cực đoan, yêu cầu giảm phát thải và các quy định ngày càng chặt chẽ về nguồn gốc sản phẩm.
Quy định Chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) đặt ra yêu cầu đối với những nhóm hàng thuộc phạm vi điều chỉnh như cà phê, cao su, gỗ và đậu tương. Trong khi đó, Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) áp dụng đối với một số ngành phát thải cao, trong đó có phân bón; cơ chế này hiện không áp dụng trực tiếp đối với phần lớn nông sản.
Dù khác nhau về đối tượng điều chỉnh, các yêu cầu trên cùng cho thấy dữ liệu về xuất xứ và tác động môi trường ngày càng trở thành yếu tố quan trọng trong hoạt động thương mại.
Điều đó đặt ngành nông nghiệp trước yêu cầu kép: vừa duy trì sản lượng, chất lượng, vừa sử dụng đầu vào hiệu quả hơn, nâng cao khả năng chống chịu và chứng minh được nguồn gốc sản phẩm.
Công nghệ có thể góp phần giải quyết những yêu cầu này. Tuy nhiên, khi dòng tiền và thị trường biến động, quyết định đầu tư công nghệ cũng trở nên thận trọng hơn. Vì vậy, câu hỏi không còn đơn thuần là doanh nghiệp có thể ứng dụng công nghệ gì, mà là công nghệ nào tạo ra hiệu quả đủ rõ để đầu tư và có khả năng nhân rộng.
Chính sách mở thêm không gian cho ứng dụng công nghệ
Một trong những thay đổi đáng chú ý trong năm 2026 là Nghị định 263/2026/NĐ-CP về khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026.
Theo nội dung được nêu trong báo cáo, nghị định đặt ra các yêu cầu về quy hoạch, hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng số, đồng thời yêu cầu khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao có không gian nghiên cứu, thử nghiệm, trình diễn và chuyển giao công nghệ.
Cách tiếp cận này hướng khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tới vai trò kết nối giữa nghiên cứu, sản xuất và thương mại hóa, thay vì chỉ tập trung các dự án trên cùng một địa bàn.
Cơ chế hỗ trợ cũng được quy định theo từng hoạt động. Các nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đáp ứng điều kiện có thể được tài trợ tối đa 100% kinh phí; cá nhân thực hiện nghiên cứu tại khu có thể được hỗ trợ tối đa 100% kinh phí đào tạo, bồi dưỡng.
Nghị định còn quy định hỗ trợ đăng ký quyền sở hữu trí tuệ, tiếp cận phòng thí nghiệm dùng chung và hỗ trợ lãi suất đối với dự án ứng dụng, thương mại hóa công nghệ cao theo các điều kiện tương ứng.
Những công cụ này có thể góp phần giảm chi phí ở các khâu từ nghiên cứu đến triển khai. Tuy nhiên, mức hỗ trợ thực tế vẫn phụ thuộc vào loại dự án và quy định áp dụng.
Ở cấp địa phương, TP. Hồ Chí Minh đã quyết định thành lập bảy khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao với tổng diện tích quy hoạch hơn 1.700 ha, định hướng cho nghiên cứu, sản xuất thử nghiệm và thu hút đầu tư theo thế mạnh từng khu. Cùng với đó, Thông tư 22/2026/TT-BNNMT thực hiện phân cấp và đơn giản hóa một số thủ tục thuộc lĩnh vực nông nghiệp, môi trường.
Những bước đi này tạo thêm điều kiện để thử nghiệm và triển khai công nghệ. Tuy nhiên, hiệu quả của chính sách cần tiếp tục được đánh giá thông qua kết quả của các mô hình sản xuất, khả năng ứng dụng thực tế và mức độ lan tỏa ra ngoài phạm vi các khu được quy hoạch.
Chính sách và thị trường tạo cả cơ hội lẫn sức ép
Khảo sát nhóm doanh nghiệp tiên phong của Vietnam Report cho thấy các yếu tố bên ngoài đã tác động theo hai chiều trong 12 tháng qua.
Ở chiều tích cực, những chương trình lớn của Nhà nước, trong đó có Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, được đánh giá tích cực nhất với điểm trung bình +1,58 trên thang từ -2 đến +2.
Yêu cầu truy xuất nguồn gốc và quy định xanh của thị trường nhập khẩu đạt +0,92 điểm, trong khi cải cách thủ tục hành chính đạt +0,75 điểm.
Ở chiều ngược lại, biến động giá vật tư đầu vào được chấm -0,92 điểm và tỷ giá -0,50 điểm.
Kết quả cho thấy nhóm doanh nghiệp được khảo sát nhìn nhận cơ hội từ chính sách và các tiêu chuẩn của thị trường, nhưng đồng thời phải đối mặt với sức ép chi phí. Đây cũng là yếu tố có thể ảnh hưởng đến bài toán hoàn vốn khi doanh nghiệp mở rộng đầu tư công nghệ.
Mở rộng mô hình dịch vụ công nghệ dùng chung
Một hướng tiếp cận đáng chú ý là phát triển mô hình dịch vụ dùng chung và tổ chức lại chuỗi liên kết.
Trong mô hình này, hợp tác xã và doanh nghiệp đầu mối có thể tập hợp nhu cầu, cung cấp dịch vụ máy móc, UAV, hệ thống tưới tiêu, hỗ trợ kỹ thuật và kiểm soát chất lượng theo vụ hoặc theo diện tích.
Cách làm này giúp nông hộ tiếp cận công nghệ mà không nhất thiết phải tự đầu tư toàn bộ thiết bị, qua đó phù hợp hơn với những mô hình sản xuất có quy mô nhỏ hoặc khả năng đầu tư hạn chế.
Cùng với thiết bị, yếu tố quan trọng là xây dựng các thỏa thuận rõ ràng giữa doanh nghiệp và người sản xuất về quy trình kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng, điều kiện thu mua và cơ chế chia sẻ rủi ro.
Khi các yêu cầu này được chuẩn hóa, công nghệ không chỉ dừng ở việc cung cấp thiết bị mà có thể trở thành một phần của chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ.
Tài chính xanh gắn với khả năng đo lường hiệu quả
Cùng với nguồn vốn truyền thống, doanh nghiệp nông nghiệp công nghệ cao có thể hướng tới các nguồn tài chính xanh, song việc tiếp cận nguồn vốn này đòi hỏi khả năng chứng minh hiệu quả của dự án.
Theo định hướng được nêu trong báo cáo, doanh nghiệp cần chuyển hóa hiệu quả tiết kiệm vật tư và năng lượng thành những kết quả có thể thẩm định, đồng thời chuẩn hóa hồ sơ dự án và thiết kế kỳ hạn vay phù hợp với thời gian hoàn vốn.
Đối với thị trường tín chỉ carbon, việc xây dựng hệ thống MRV Carbon có ý nghĩa trong chuyển từ mục tiêu chung về “giảm phát thải” sang khả năng định lượng kết quả giảm phát thải.
Hệ thống Đo lường, Báo cáo và Thẩm định (MRV) cần gắn với việc xác lập mức phát thải cơ sở, qua đó tạo nền tảng để doanh nghiệp sẵn sàng tham gia thị trường tín chỉ carbon.
AI, dữ liệu lớn và chuẩn hóa dữ liệu sẽ là trọng tâm
Trong 12 tháng tới, phần lớn doanh nghiệp tiên phong dự kiến tăng ngân sách công nghệ thêm 10–30%. Trong đó, Trí tuệ nhân tạo (AI) và Dữ liệu lớn (Big Data) là những lĩnh vực được ưu tiên hàng đầu.
Tuy nhiên, đây là mức ngân sách dự kiến, không phải số vốn đã giải ngân. Việc đầu tư công nghệ vì vậy vẫn cần gắn với mục tiêu cụ thể và khả năng đo lường hiệu quả.
Một trong những nền tảng quan trọng là chuẩn hóa dữ liệu trên từng thửa đất và lô hàng. Dữ liệu được ghi nhận đầy đủ có thể phục vụ truy xuất nguồn gốc, điều chỉnh quy trình sản xuất và đáp ứng yêu cầu minh bạch ngày càng cao của các thị trường xuất khẩu.
Khi dữ liệu trở thành một phần của quy trình sản xuất, doanh nghiệp có thêm cơ sở để quản trị đầu vào, theo dõi chất lượng và chứng minh các tiêu chuẩn mà thị trường yêu cầu.
Từ ứng dụng công nghệ đến vận hành chuỗi giá trị
Nông nghiệp công nghệ cao Việt Nam năm 2026 đang đứng trước yêu cầu chuyển từ thử nghiệm những mô hình riêng lẻ sang tổ chức chuỗi giá trị có khả năng vận hành ổn định.
Trong quá trình này, chính sách có thể tạo hành lang và nguồn lực hỗ trợ; mô hình dịch vụ dùng chung giúp mở rộng khả năng tiếp cận công nghệ; tài chính xanh tạo thêm lựa chọn về vốn; còn dữ liệu và hệ thống MRV giúp doanh nghiệp đo lường, chứng minh hiệu quả và đáp ứng yêu cầu của thị trường.
Điểm then chốt vẫn là khả năng biến đầu tư công nghệ thành hiệu quả thực tế. Khi công nghệ giúp kiểm soát chi phí, sử dụng đầu vào hiệu quả, nâng cao khả năng truy xuất và đáp ứng yêu cầu về môi trường, doanh nghiệp mới có cơ sở để tiếp tục đầu tư và nhân rộng.
Vì vậy, chặng đường phát triển tiếp theo của nông nghiệp công nghệ cao không chỉ nằm ở việc đưa thêm công nghệ vào sản xuất, mà ở khả năng kết nối công nghệ với vốn, dữ liệu, thị trường và chuỗi liên kết, từ đó hình thành những mô hình có hiệu quả và khả năng phát triển bền vững.