Chế biến sâu mở rộng dư địa gia tăng giá trị nông sản
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Việt Nam hiện có hơn 8.000 cơ sở chế biến nông, lâm, thủy sản quy mô công nghiệp và khoảng 23.000 cơ sở quy mô vừa và nhỏ, với tổng công suất thiết kế trên 160 triệu tấn mỗi năm.
Giá trị gia tăng của ngành chế biến nông, lâm, thủy sản duy trì mức tăng trưởng khoảng 7,5-8% mỗi năm. Đáng chú ý, tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu tăng từ khoảng 20% năm 2020 lên trên 30% trong giai đoạn 2024-2025. Đây là tín hiệu tích cực cho thấy hoạt động chế biến ngày càng đóng vai trò quan trọng trong chuỗi giá trị nông sản.
Tuy nhiên, tổn thất sau thu hoạch ở một số ngành hàng như rau quả và sắn vẫn ở mức 20-30%. Thực tế này cho thấy những hạn chế trong khâu bảo quản, sơ chế và chế biến vẫn là bài toán cần giải quyết. Nếu không được xử lý kịp thời, nông sản không chỉ suy giảm chất lượng mà còn khó duy trì khả năng cạnh tranh khi tham gia các thị trường có yêu cầu cao.
Thực tế xuất khẩu cho thấy chế biến sâu đang trở thành hướng đi có nhiều tiềm năng. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu rau quả chế biến của Việt Nam đạt hơn 2 tỷ USD, tăng trên 42% so với năm 2024 và chiếm khoảng 24% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả.
Kết quả này phản ánh sự chuyển dịch tích cực trong cơ cấu sản phẩm, từ xuất khẩu chủ yếu dưới dạng tươi sang phát triển các mặt hàng chế biến như trái cây đóng hộp, sấy khô, đông lạnh và sản phẩm chiết xuất. Không chỉ góp phần nâng cao giá trị thương phẩm, chế biến còn giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong tiêu thụ nguyên liệu theo mùa vụ, đa dạng hóa sản phẩm và tiếp cận nhiều phân khúc thị trường.
Lựa chọn công nghệ phù hợp để nâng hiệu quả sản xuất
Để khai thác hiệu quả tiềm năng chế biến sâu, doanh nghiệp cần xác định rõ đặc tính nguyên liệu, yêu cầu chất lượng sản phẩm và thị trường mục tiêu trước khi lựa chọn công nghệ. Việc đầu tư không nên chỉ tập trung vào máy móc hiện đại mà cần hướng tới hiệu quả thực tế trong từng công đoạn của chuỗi sản xuất.
Trong khâu bảo quản, các công nghệ sấy lạnh, sấy thăng hoa, cấp đông nhanh, bảo quản bằng khí quyển điều chỉnh và hệ thống kho lạnh có thể giúp kéo dài thời gian bảo quản, duy trì chất lượng nguyên liệu, hạn chế hao hụt trong quá trình lưu kho và vận chuyển. Tùy từng loại nông sản, doanh nghiệp cần lựa chọn giải pháp phù hợp để bảo đảm chất lượng sản phẩm sau chế biến.
Ở các công đoạn phân loại, sơ chế và đóng gói, việc ứng dụng thiết bị tự động giúp giảm sự phụ thuộc vào lao động thủ công, tăng tính đồng đều và kiểm soát tốt hơn chất lượng sản phẩm. Kết hợp với hệ thống kiểm soát chất lượng, doanh nghiệp có thể từng bước chuẩn hóa quy trình sản xuất, nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu của đối tác và thị trường tiêu thụ.
Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, hạn chế về vốn là một trong những rào cản lớn khi tiếp cận công nghệ mới. Vì vậy, thay vì đầu tư đồng loạt, doanh nghiệp có thể triển khai theo từng giai đoạn, ưu tiên những công đoạn gây thất thoát nhiều hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm.
Bên cạnh đó, hợp tác sử dụng chung cơ sở chế biến, kho lạnh, phòng kiểm nghiệm và thiết bị thử nghiệm cũng là giải pháp đáng quan tâm. Cách làm này giúp doanh nghiệp giảm áp lực vốn đầu tư ban đầu, đồng thời có thêm điều kiện tiếp cận thiết bị và quy trình kỹ thuật hiện đại.
Đổi mới công nghệ tạo nền tảng nâng sức cạnh tranh
Cùng với nhu cầu đổi mới trong sản xuất, định hướng phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng được nhấn mạnh trong các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước.
Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam xác định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là những động lực quan trọng của quá trình phát triển. Đây là cơ sở định hướng để doanh nghiệp chủ động hơn trong nghiên cứu, tiếp nhận và ứng dụng tiến bộ kỹ thuật vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Đối với ngành nông nghiệp, phát triển chế biến sâu không đơn thuần là đầu tư thêm máy móc hay mở rộng công suất nhà máy. Quan trọng hơn, doanh nghiệp cần từng bước đổi mới quy trình sản xuất, nâng cao năng lực bảo quản, kiểm soát chất lượng và phát triển sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường.
Khi được đầu tư đúng hướng, công nghệ sẽ góp phần giảm tổn thất sau thu hoạch, kéo dài thời gian bảo quản, nâng cao giá trị thương phẩm và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường. Đây cũng là nền tảng để doanh nghiệp nông sản Việt Nam từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, giảm phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô và nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng sản phẩm.
