Ông Nguyễn Khánh Trình, Công ty CP Sản xuất Ngon Mỗi Ngày, chia sẻ rằng doanh nghiệp thực phẩm luôn phải cân nhắc thời điểm sản xuất. Nếu làm hàng quá sớm, sản phẩm có thể nhanh hết hạn sử dụng, chiếm diện tích kho và phát sinh chi phí bảo quản. Ngược lại, nếu sản xuất quá muộn, doanh nghiệp dễ rơi vào tình trạng không đủ hàng giao cho khách trong thời điểm nhu cầu tăng cao.
Từ nút thắt tồn kho đến những khoản thất thoát khó nhận diện
Từ ngày 15/11/2026, Thông tư 63/2026/TT-BCT quy định về cơ sở dữ liệu thực phẩm thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương chính thức có hiệu lực. Theo đó, cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải lưu trữ đầy đủ hồ sơ, tài liệu liên quan đến truy xuất nguồn gốc và bảo đảm khả năng cung cấp trong vòng 24 giờ kể từ khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu.
Trong khi đó, Nghị định 372/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, đặt ra khuôn khổ về định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa trên môi trường số. Đối với nhóm hàng hóa có mức độ rủi ro cao, việc thực hiện các yêu cầu định danh và truy xuất được triển khai theo danh mục, lộ trình của cơ quan quản lý có thẩm quyền.
Những quy định này khiến việc chuẩn hóa dữ liệu sản xuất, quản lý lô hàng và kiểm soát nguyên liệu trở thành yêu cầu quan trọng đối với doanh nghiệp thực phẩm. Nếu thông tin còn phân tán, thiếu liên kết giữa các bộ phận, doanh nghiệp không chỉ gặp khó trong điều hành sản xuất mà còn mất nhiều thời gian khi cần cung cấp hồ sơ truy xuất.
Thực tế tại nhiều nhà máy cho thấy, một trong những điểm nghẽn phổ biến nằm ở việc xác định lượng hàng thực sự có thể xuất kho. Hàng tồn trên hệ thống chưa chắc đã là hàng sẵn sàng giao cho khách.
Chuyên gia tư vấn giải pháp Hoàng Đức Hiền đưa ra ví dụ về một nhà máy bánh kẹo có nhu cầu giao 12.000 hộp sản phẩm trong tuần tiếp theo. Nhà máy hiện có 5.000 hộp trong kho nên ban đầu đánh giá không quá áp lực về nguồn hàng. Tuy nhiên, khi kiểm tra chi tiết, trong số này có 1.000 hộp đã được giữ lại cho đơn hàng khác, 600 hộp đang chờ bộ phận kiểm soát chất lượng phê duyệt và 400 hộp đã xuống cấp, cận hạn sử dụng, không đủ điều kiện giao cho kênh phân phối.
Như vậy, lượng hàng thực sự có thể xuất kho chỉ còn 3.000 hộp. Khoảng cách giữa số liệu tồn kho trên hệ thống và lượng hàng khả dụng khiến nhà máy đối mặt với nguy cơ thiếu hàng ngay trong thời điểm cao điểm.
Vấn đề tương tự cũng xuất hiện trong quá trình sản xuất. Tại các nhà máy bánh và đồ uống, một mẻ nguyên liệu ban đầu có thể được sử dụng chung cho nhiều mã sản phẩm, sau đó mới phân chia theo công thức hoàn thiện, hình dạng hoặc quy cách đóng gói. Nếu công thức, định mức và dữ liệu sản xuất không được chuẩn hóa, nhà quản lý sẽ khó xác định chính xác lượng thành phẩm đạt chuẩn của từng mã hàng.
Ông Nguyễn Văn Trung, Công ty TNHH Guna Việt Nam, cho biết trong quá trình sản xuất bánh, sau công đoạn nướng luôn có một tỷ lệ sản phẩm bị loại do nứt vỡ, sai khối lượng hoặc không đạt yêu cầu về màu sắc. Nếu không kiểm soát tốt tỷ lệ hao hụt, doanh nghiệp chỉ phát hiện thiếu hàng khi chuyển sang công đoạn đóng gói cuối cùng. Khi đó, việc sản xuất bù thường diễn ra trong thế bị động, trong khi lượng nguyên liệu còn lại và công suất máy chưa chắc đáp ứng được yêu cầu.
Một ví dụ khác cho thấy chi phí thất thoát có thể tích lũy từ những sai lệch nhỏ trong định mức. Với một lệnh sản xuất 158.000 chiếc bánh, lượng bột mì thực tế tiêu hao là 494,9 kg, trong khi định mức chuẩn chỉ là 474 kg. Chênh lệch 20,9 kg nguyên liệu tương ứng khoản chi phí phát sinh 670.800 đồng. Nếu những sai lệch tương tự lặp lại ở nhiều lệnh sản xuất, nhiều mã hàng, tổng chi phí vượt định mức sẽ trở thành gánh nặng đáng kể đối với doanh nghiệp.
Những tình huống trên cho thấy, áp lực sản xuất mùa cao điểm không chỉ đến từ việc thiếu công suất hay thiếu nguyên liệu, mà còn xuất phát từ những hạn chế trong quản trị dữ liệu, điều phối sản xuất và kiểm soát tồn kho.
Chủ động dự báo, phân bổ đơn hàng và kiểm soát sản xuất
Để hạn chế tình trạng sản xuất thừa, thiếu hàng hoặc phát sinh chi phí không cần thiết, doanh nghiệp cần bắt đầu từ việc nâng cao chất lượng dự báo nhu cầu thị trường.
Theo các chuyên gia, dự báo không nên chỉ dựa vào số lượng đơn hàng do bộ phận kinh doanh chuyển về. Trong mùa cao điểm, nhà phân phối có thể đặt hàng nhiều hơn nhu cầu thực tế nhằm phòng ngừa nguy cơ thiếu hàng khi sức mua tăng. Nếu doanh nghiệp lấy toàn bộ số lượng đặt hàng làm căn cứ lập kế hoạch sản xuất, nguy cơ tồn kho lớn sau mùa vụ là điều khó tránh khỏi.
Vì vậy, kế hoạch sản xuất cần được xây dựng trên cơ sở kết hợp dữ liệu bán hàng thực tế, đặc điểm mùa vụ, chu kỳ tiêu dùng, chương trình khuyến mãi và nhu cầu của từng kênh phân phối.
Ông Vũ Mạnh Cường, Giám đốc Công nghệ thông tin (IT Director), Swire Coca-Cola Việt Nam, nhấn mạnh doanh nghiệp cần chú trọng theo dõi lượng hàng thực tế bán ra thay vì chỉ căn cứ vào lượng hàng được đặt vào hệ thống phân phối. Thông tin về hoạt động quảng cáo, khuyến mãi và đặc điểm tiêu dùng của từng kênh cũng cần được đưa vào quá trình dự báo để nâng cao độ chính xác.
Bên cạnh dự báo, doanh nghiệp cần chủ động điều chỉnh lịch sản xuất và lịch giao hàng. Với những đơn hàng có thể thỏa thuận lại thời gian giao, việc phối hợp với khách hàng để giãn tiến độ sẽ giúp nhà máy giảm áp lực sản xuất đồng loạt, hạn chế hàng thành phẩm phải lưu kho quá lâu và tiết kiệm diện tích bảo quản.
Đồng thời, cần rà soát các đơn hàng có khả năng trùng lặp, đơn hàng nhà phân phối đặt vượt nhu cầu thực tế và mức tồn kho tại từng kênh. Trên cơ sở đó, doanh nghiệp có thể điều chỉnh kế hoạch nguyên liệu, nhân công và công suất máy móc phù hợp hơn.
Trong trường hợp năng lực sản xuất không đủ đáp ứng toàn bộ đơn hàng, việc phân bổ hàng hóa cũng cần có nguyên tắc rõ ràng. Theo các chuyên gia, doanh nghiệp nên xây dựng thứ tự ưu tiên dựa trên cam kết hợp đồng, mức độ quan trọng của đối tác, điều khoản giao hàng và hiệu quả kinh doanh của từng kênh phân phối.
Những đơn hàng có cam kết thời gian giao nhận chặt chẽ, đối tác chiến lược hoặc điều khoản phạt vi phạm hợp đồng cần được xem xét ưu tiên. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần đánh giá biên lợi nhuận, khả năng thanh toán và rủi ro công nợ của từng kênh để đưa ra quyết định phân bổ phù hợp.
Đối với phương án tăng ca, bổ sung ca sản xuất hoặc thuê gia công bên ngoài, doanh nghiệp cần tính toán kỹ chi phí phát sinh, khả năng đáp ứng nguyên liệu và nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm. Việc tăng sản lượng chỉ thực sự hiệu quả khi đi kèm khả năng kiểm soát tốt quy trình và tiêu chuẩn thành phẩm.
Đặc biệt, kiểm soát định mức nguyên liệu phải được thực hiện xuyên suốt từ khâu chuẩn bị, phối trộn, chế biến đến đóng gói. Mỗi công đoạn cần có dữ liệu ghi nhận về lượng nguyên liệu đầu vào, sản lượng đầu ra, tỷ lệ hao hụt và số lượng sản phẩm không đạt yêu cầu. Khi phát hiện chênh lệch, bộ phận phụ trách cần xác định nguyên nhân để có biện pháp điều chỉnh kịp thời, thay vì chỉ ghi nhận chi phí phát sinh sau khi kết thúc lệnh sản xuất.
Chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao năng lực truy xuất nguồn gốc
Cùng với tối ưu kế hoạch sản xuất, quản lý dữ liệu và truy xuất nguồn gốc là yêu cầu doanh nghiệp thực phẩm không thể xem nhẹ.
Theo đó, nguyên liệu sử dụng cho từng lô, từng mẻ sản xuất cần được ghi nhận rõ ràng về chủng loại, số lượng, nhà cung cấp, thời điểm tiếp nhận và công đoạn sử dụng. Thông tin về thời gian sản xuất, kết quả kiểm soát chất lượng, số lượng thành phẩm và quá trình xuất kho cũng cần được liên kết với mã lô tương ứng.
Việc ghi nhận đầy đủ dữ liệu không chỉ giúp doanh nghiệp kiểm soát nguyên liệu, hạn chế thất thoát mà còn tạo cơ sở xác định nhanh nguồn gốc khi phát sinh vấn đề về chất lượng hoặc an toàn thực phẩm.
Một yêu cầu quan trọng khác là doanh nghiệp cần thường xuyên kiểm tra khả năng truy xuất trong thực tế. Thay vì chỉ xây dựng quy trình trên giấy, các bộ phận cần phối hợp diễn tập truy xuất một lô hàng cụ thể, từ thành phẩm ngược về nguyên liệu đầu vào, nhà cung cấp và các công đoạn sản xuất liên quan. Qua đó, doanh nghiệp có thể phát hiện những khâu còn thiếu dữ liệu, thông tin chưa thống nhất hoặc thời gian xử lý còn kéo dài.
Đây cũng là cách giúp doanh nghiệp chủ động đáp ứng yêu cầu cung cấp hồ sơ trong vòng 24 giờ theo Thông tư 63/2026/TT-BCT, đồng thời chuẩn bị năng lực quản trị dữ liệu trước khi các quy định mới về định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc được triển khai theo lộ trình.
Theo ông Vũ Mạnh Cường, quy trình rõ ràng, dữ liệu chính xác và trách nhiệm được phân công cụ thể là những điều kiện quan trọng để doanh nghiệp vận hành hiệu quả.
Có thể thấy, trong mùa cao điểm cuối năm, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp thực phẩm không chỉ nằm ở khả năng tăng sản lượng mà còn phụ thuộc vào trình độ quản trị và mức độ kiểm soát toàn bộ chuỗi sản xuất. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, tồn kho được quản lý chính xác, định mức nguyên liệu được kiểm soát và truy xuất nguồn gốc được thực hiện xuyên suốt, doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trước biến động nhu cầu, giảm thất thoát chi phí và nâng cao khả năng đáp ứng các yêu cầu của thị trường cũng như quy định pháp luật.
