Máy nén chưa chắc là nơi “ngốn” điện nhất
Trong kho lạnh, máy nén là bộ phận quan trọng nhưng không phải yếu tố duy nhất quyết định hóa đơn điện. Mức tiêu thụ còn phụ thuộc vào tải lạnh, nhiệt độ cài đặt, điều kiện ngưng tụ, dàn trao đổi nhiệt, quạt, bơm và cách toàn bộ hệ thống được vận hành.
Theo Bộ Công Thương, khu vực công nghiệp chiếm hơn 50% tổng tiêu thụ năng lượng của Việt Nam, trong khi tiềm năng tiết kiệm năng lượng được đánh giá khoảng 20-30%. Đây là dư địa đáng kể để doanh nghiệp rà soát các thiết bị và quy trình tiêu thụ năng lượng.
Với kho bảo quản nông sản, thực phẩm hay thủy sản, hệ thống lạnh thường phải vận hành trong thời gian dài. Bởi vậy, một thay đổi nhỏ về hiệu suất cũng có thể tích lũy thành khoản chi phí đáng kể.
Tài liệu hướng dẫn sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả của Bộ Công Thương khuyến nghị các cơ sở sử dụng thiết bị lạnh duy trì nhiệt độ kho phù hợp với yêu cầu bảo quản, hạn chế đóng mở cửa không cần thiết, tránh để máy nén hoạt động non tải và duy trì các thông số vận hành ở mức hợp lý.
Một điểm cần lưu ý là không phải cứ hạ nhiệt độ xuống thấp hơn là bảo quản tốt hơn. Mỗi loại hàng hóa có yêu cầu nhiệt độ riêng; nếu cài đặt thấp hơn mức cần thiết, hệ thống có thể phải lấy thêm nhiệt mà chưa chắc mang lại thêm giá trị bảo quản.
Vì vậy, thay vì chỉ nhìn vào công suất máy nén, doanh nghiệp nên theo dõi mức tiêu thụ điện trên mỗi tấn hàng hoặc mỗi pallet được bảo quản. Chỉ số này giúp đánh giá hiệu quả sát với hoạt động thực tế hơn.
Cách nhiệt, cửa kho và luồng hàng: những điểm dễ thất thoát
Điểm thứ hai nằm ở lớp cách nhiệt.
Kho lạnh được thiết kế để hạn chế trao đổi nhiệt giữa bên trong và môi trường bên ngoài. Nếu panel cách nhiệt, cửa kho, gioăng cửa hoặc các vị trí tiếp giáp không được xử lý phù hợp, lượng nhiệt xâm nhập có thể tăng, kéo theo nhu cầu làm lạnh lớn hơn.
Đây là lý do hiệu quả năng lượng cần được tính ngay từ khâu thiết kế, thay vì chỉ tìm cách tiết kiệm sau khi kho đã đi vào vận hành.
Một ví dụ là Công ty Cổ phần Kỹ nghệ lạnh Á Châu (ARICO). Theo thông tin doanh nghiệp tự công bố, ARICO cung cấp các giải pháp về hệ thống lạnh công nghiệp, kho lạnh, đồng thời có các hạng mục như panel cách nhiệt và cửa cách nhiệt. Doanh nghiệp cũng giới thiệu giải pháp kho lạnh trọn gói cho các lĩnh vực như thực phẩm và logistics.
Ví dụ này cho thấy một vấn đề thường bị tách rời khi tính toán đầu tư: hệ thống lạnh và kết cấu cách nhiệt thực chất là hai phần của cùng một bài toán năng lượng.
Một thiết bị lạnh hiệu suất tốt vẫn phải làm việc nhiều hơn nếu kho liên tục nhận thêm nhiệt từ bên ngoài. Ngược lại, một kho được thiết kế tốt về cách nhiệt sẽ tạo điều kiện để hệ thống lạnh duy trì nhiệt độ ổn định hơn.
Điểm thứ ba là cửa kho và luồng hàng.
Mỗi lần cửa mở, không khí nóng và ẩm từ bên ngoài có thể xâm nhập vào kho. Với những kho có tần suất xuất nhập hàng cao, thời gian mở cửa kéo dài có thể làm tăng tải nhiệt.
Doanh nghiệp vì vậy cần tổ chức khu vực xuất nhập hợp lý, hạn chế thời gian cửa mở và lựa chọn giải pháp cửa phù hợp với tần suất vận hành.
Cách xếp hàng cũng không nên xem nhẹ. Hàng hóa bố trí quá sát dàn lạnh hoặc chắn đường lưu thông có thể ảnh hưởng đến phân phối khí lạnh. Khi không khí lạnh lưu thông không thuận lợi, hệ thống có thể phải làm việc nhiều hơn để duy trì điều kiện bảo quản ở các vị trí khác nhau trong kho.
Nói cách khác, một kho lạnh tiết kiệm điện không chỉ phụ thuộc vào chiếc máy lạnh mà còn phụ thuộc vào cách doanh nghiệp tổ chức cả không gian bên trong.
Kho càng lớn, từng phần trăm tiết kiệm càng đáng giá
Điểm thứ tư là tình trạng dàn trao đổi nhiệt và thiết bị phụ trợ.
Dàn ngưng, dàn lạnh, quạt, bơm và các bộ phận liên quan đều tác động đến hiệu suất của hệ thống. Bụi bẩn, cản trở trao đổi nhiệt hoặc thiết bị hoạt động không đúng điều kiện có thể khiến hệ thống tiêu tốn thêm năng lượng.
Bởi vậy, bảo trì hệ thống lạnh không chỉ nhằm tránh sự cố. Nó còn là một phần của quản lý hiệu suất.
Điểm thứ năm là đo lường.
Nếu doanh nghiệp chỉ biết tổng số kWh trên hóa đơn cuối tháng thì rất khó xác định chính xác điểm gây lãng phí. Kho lạnh nên từng bước theo dõi điện năng theo nhóm thiết bị, khu vực hoặc ca vận hành, đồng thời đặt mức tiêu thụ trong tương quan với lượng hàng bảo quản.
Báo cáo “Thị trường logistics chuỗi cung ứng lạnh thế giới và Việt Nam: Đặc điểm và triển vọng” được công bố năm 2025 trên Cổng thông tin logistics Việt Nam cập nhật các chỉ tiêu như nguồn cung, sức chứa, tỷ lệ lấp đầy, giá thuê và các dự án kho lạnh tại Việt Nam. Báo cáo cho thấy kho lạnh là một cấu phần quan trọng trong chuỗi cung ứng lạnh phục vụ các ngành hàng cần kiểm soát nhiệt độ. Khi quy mô kho tăng, hiệu quả năng lượng càng đáng được tính toán.
Chẳng hạn, một kho tiêu thụ 100.000 kWh/tháng, nếu giảm được 5% mức tiêu thụ thì lượng điện tiết kiệm về mặt tính toán là 5.000 kWh/tháng, tương đương 60.000 kWh/năm.
Đây chỉ là phép tính minh họa. Khoản tiền thực tế tiết kiệm được còn phụ thuộc biểu giá điện, thời điểm sử dụng và đặc điểm vận hành của từng cơ sở.
Điều quan trọng hơn là doanh nghiệp phải xác định được 5% tiết kiệm đến từ đâu: giảm thời gian mở cửa, cải thiện cách nhiệt, vệ sinh dàn trao đổi nhiệt, tối ưu thiết bị hay tổ chức lại luồng hàng.
Với kho xây mới, bài toán nên được đặt ra sớm hơn. Doanh nghiệp cần xác định loại hàng và nhiệt độ bảo quản, tính tải lạnh, lựa chọn vật liệu cách nhiệt, thiết kế cửa và luồng hàng, sau đó mới cấu hình hệ thống thiết bị.
Cách làm này giúp tránh tình trạng đầu tư một hệ thống công suất lớn nhưng không phù hợp với nhu cầu thực tế.
Tiết kiệm điện cũng không có nghĩa là tùy tiện giảm công suất máy hoặc thay đổi nhiệt độ bảo quản. Mục tiêu phải là duy trì đúng điều kiện cần thiết cho hàng hóa với mức năng lượng thấp nhất có thể.
Với nông sản, điều này càng quan trọng bởi điện không phải chi phí duy nhất. Nhiệt độ không ổn định còn có thể ảnh hưởng đến chất lượng, tỷ lệ hao hụt và thời gian bảo quản.
Cuộc đua tiết kiệm điện của kho lạnh vì thế không thực sự bắt đầu khi hóa đơn tăng lên. Nó bắt đầu từ bản thiết kế, lớp cách nhiệt, thiết bị lạnh, cửa kho, cách xếp hàng và từng thao tác vận hành mỗi ngày.
Kho lạnh hiệu quả không phải là kho lạnh nhất, mà là kho giữ đúng nhiệt độ cần thiết với ít năng lượng lãng phí nhất.