Việt Nam nằm trong nhóm những quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới với nhiều mặt hàng giữ vị trí dẫn đầu như gạo, cà phê, hồ tiêu, hạt điều, cao su hay trái cây nhiệt đới. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt gần 36 tỷ USD, tăng mạnh so với cùng kỳ. Tuy nhiên, phía sau những con số ấn tượng đó, không ít nông sản Việt vẫn chủ yếu xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu hoặc sơ chế, khiến giá trị gia tăng chưa tương xứng với tiềm năng.
Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, bài toán không còn là sản xuất nhiều hơn mà là làm thế nào để mỗi tấn nông sản mang lại giá trị cao hơn thông qua chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phát triển chuỗi giá trị.
Giá trị gia tăng vẫn là "điểm nghẽn" của nhiều nông sản
Dù nhiều mặt hàng đạt sản lượng xuất khẩu lớn, phần lớn nông sản Việt vẫn đang cạnh tranh chủ yếu bằng giá. Không ít doanh nghiệp bán nguyên liệu cho các nhà chế biến nước ngoài, sau đó chính những sản phẩm này được đóng gói dưới thương hiệu khác và quay trở lại thị trường với giá trị cao hơn nhiều lần.
Nguyên nhân đến từ nhiều yếu tố như quy mô sản xuất còn manh mún, tỷ lệ chế biến sâu chưa cao, thiếu đầu tư cho nghiên cứu phát triển sản phẩm, bao bì, marketing và xây dựng thương hiệu. Bên cạnh đó, khả năng truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và nhận diện thương hiệu ở một số ngành hàng vẫn chưa đồng đều.
Trong khi đó, người tiêu dùng hiện nay không chỉ mua một sản phẩm mà còn quan tâm đến câu chuyện thương hiệu, vùng nguyên liệu, yếu tố bền vững và trải nghiệm sử dụng. Đây là những giá trị mà nhiều doanh nghiệp Việt mới bắt đầu đầu tư trong vài năm gần đây.
Nhiều doanh nghiệp đã chứng minh nông sản Việt hoàn toàn có thể bán giá trị cao
Một trong những ví dụ tiêu biểu là Công ty Cổ phần Phúc Sinh. Khởi đầu là doanh nghiệp xuất khẩu cà phê và hồ tiêu, Công ty Cổ phần Phúc Sinh từng chủ yếu kinh doanh nguyên liệu. Những năm gần đây, doanh nghiệp đã chuyển mạnh sang chế biến sâu, phát triển thương hiệu K Coffee với các dòng cà phê rang xay, cà phê hòa tan và sản phẩm giá trị gia tăng phục vụ cả thị trường trong nước lẫn xuất khẩu. Song song với đó, Phúc Sinh đầu tư vùng nguyên liệu đạt các tiêu chuẩn quốc tế như Rainforest Alliance, góp phần nâng cao chất lượng và giá trị thương hiệu.
Một trường hợp khác là Công ty Cổ phần Vina T&T Group. Thay vì chỉ xuất khẩu trái cây tươi, doanh nghiệp đầu tư bài bản vào vùng nguyên liệu đạt chuẩn, hệ thống sơ chế, đóng gói và bảo quản hiện đại để đưa các loại trái cây như sầu riêng, xoài, thanh long, nhãn và dừa vào những thị trường khó tính như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Australia và châu Âu. Việc xây dựng chuỗi giá trị khép kín cùng thương hiệu riêng đã giúp Vina T&T gia tăng giá trị cho nông sản Việt thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá bán nguyên liệu.
Hai doanh nghiệp hoạt động ở những ngành hàng khác nhau nhưng đều có chung một chiến lược: đầu tư vào chất lượng, chế biến và thương hiệu để gia tăng giá trị. Điều này cho thấy lợi thế cạnh tranh của nông sản Việt trong giai đoạn mới không chỉ nằm ở sản lượng mà ở khả năng tạo ra sản phẩm có thương hiệu và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.
Xây dựng thương hiệu là con đường tất yếu
Theo các chuyên gia, dư địa tăng trưởng của ngành nông nghiệp Việt Nam không còn nằm ở việc mở rộng diện tích canh tác mà ở nâng cao giá trị trên mỗi đơn vị sản phẩm. Muốn làm được điều đó, doanh nghiệp cần đầu tư đồng bộ từ vùng nguyên liệu, chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc, thiết kế bao bì đến xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường.
Đồng thời, việc ứng dụng công nghệ số, kinh tế tuần hoàn và các tiêu chuẩn sản xuất bền vững sẽ giúp nông sản Việt đáp ứng tốt hơn yêu cầu của các thị trường nhập khẩu, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Từ một quốc gia mạnh về xuất khẩu nguyên liệu, Việt Nam đang đứng trước cơ hội chuyển mình thành quốc gia cung cấp những sản phẩm nông nghiệp có giá trị gia tăng cao. Khi doanh nghiệp làm chủ được chuỗi giá trị và xây dựng được thương hiệu đủ mạnh, nông sản Việt sẽ không chỉ bán được nhiều hơn mà còn bán được với giá trị xứng đáng hơn.