Khi tăng trưởng không còn là ưu tiên duy nhất
Theo Bộ Công Thương, thương mại điện tử Việt Nam tiếp tục nằm trong nhóm thị trường tăng trưởng nhanh của khu vực, với quy mô bán lẻ trực tuyến đạt hàng chục tỷ USD và duy trì tốc độ tăng trưởng hai con số trong nhiều năm.
Quy mô thị trường càng mở rộng, yêu cầu về minh bạch dữ liệu, quản lý thuế và chuẩn hóa hoạt động kinh doanh trên môi trường số càng trở nên cấp thiết.
Sau hơn một thập kỷ phát triển mạnh, thương mại điện tử đã làm thay đổi đáng kể phương thức bán lẻ tại Việt Nam, mở ra cơ hội cho hàng triệu doanh nghiệp, hộ kinh doanh và cá nhân tiếp cận người tiêu dùng mà không còn phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống cửa hàng truyền thống.
Tuy nhiên, khi lượng giao dịch ngày càng lớn, phương thức quản trị cũng không thể tiếp tục vận hành theo những chuẩn mực của giai đoạn phát triển ban đầu.
Điều này được thể hiện qua các đợt tăng cường kiểm tra thời gian gần đây, khi cơ quan quản lý yêu cầu gỡ bỏ hàng chục nghìn sản phẩm vi phạm và xử lý hàng nghìn gian hàng chưa đáp ứng quy định.
Mục tiêu không chỉ dừng ở nâng cao hiệu quả quản lý thuế mà còn hướng tới xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và tạo lập sân chơi cạnh tranh bình đẳng giữa các chủ thể trên thị trường.
Cùng với sự thay đổi về chính sách, bài toán đầu tư của doanh nghiệp cũng khác trước.
Nếu ở giai đoạn tăng trưởng nhanh, nguồn lực chủ yếu được dành cho hàng hóa, quảng cáo, vận hành gian hàng và mở rộng kênh bán thì hiện nay, doanh nghiệp phải dành thêm chi phí cho hệ thống kế toán, hóa đơn điện tử, quản trị dữ liệu, truy xuất nguồn gốc, chuẩn hóa thông tin sản phẩm và đào tạo nhân sự.
Đối với doanh nghiệp đã có nền tảng quản trị tốt, đây có thể được xem là khoản đầu tư để nâng cao năng lực vận hành. Nhưng với doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh, chi phí phát sinh buộc họ phải tính toán lại tốc độ và kế hoạch mở rộng.
Tâm lý thận trọng vì vậy đang xuất hiện trong một bộ phận người bán. Không ít doanh nghiệp lựa chọn theo dõi cách các sàn thương mại điện tử triển khai quy định mới, chờ hướng dẫn được thống nhất và đánh giá tác động thực tế trước khi quyết định mở rộng quy mô.
Điều doanh nghiệp cần không hẳn là nới lỏng yêu cầu quản lý, mà là một cơ chế thực thi ổn định, thống nhất và có thể dự báo, qua đó chủ động xây dựng kế hoạch đầu tư dài hạn.
Nhìn rộng hơn, thương mại điện tử Việt Nam đang trải qua quá trình tái định hình phương thức cạnh tranh. Khi thị trường chuyển từ ưu tiên tăng trưởng sang phát triển theo chuẩn mực, lợi thế sẽ ngày càng thuộc về những doanh nghiệp có khả năng quản trị tốt và thích ứng nhanh với môi trường kinh doanh minh bạch hơn.
Chi phí quản trị trở thành phép thử năng lực thích ứng
Nếu trong giai đoạn tăng trưởng nóng, lợi thế cạnh tranh chủ yếu nằm ở tốc độ mở rộng thị trường thì ở giai đoạn mới, cuộc cạnh tranh đang dần chuyển sang năng lực quản trị.
Thuế chỉ là một phần của bức tranh. Khả năng quản lý dữ liệu, hóa đơn, chứng từ, nguồn gốc hàng hóa và đáp ứng yêu cầu pháp lý trong toàn bộ quá trình bán hàng mới là những yếu tố ngày càng tạo ra sự khác biệt.
Áp lực này thể hiện rõ với những doanh nghiệp có lượng giao dịch lớn trên các sàn thương mại điện tử.
Mỗi ngày phát sinh hàng chục, thậm chí hàng trăm đơn hàng cũng đồng nghĩa với khối lượng lớn hóa đơn, chứng từ và dữ liệu cần được xử lý.
Trong khi đó, đặc thù của thương mại điện tử là đơn hàng có thể bị hủy, hoàn trả hoặc điều chỉnh sau khi phát sinh. Mỗi thay đổi đều có thể kéo theo yêu cầu cập nhật hóa đơn và đối soát dữ liệu.
Nếu quy trình chưa được tự động hóa hoặc hệ thống kế toán, bán hàng và dữ liệu của sàn chưa đồng bộ, một sai lệch nhỏ cũng có thể làm tăng rủi ro về chứng từ.
Theo anh Phạm Văn Nam, chủ một doanh nghiệp kinh doanh trang thiết bị máy may trên nhiều sàn thương mại điện tử tại Hà Nội, khó khăn lớn hiện nay không nằm ở bản thân nghĩa vụ thuế mà là khối lượng công việc phát sinh trong quá trình quản lý hóa đơn.
“Doanh nghiệp có vài chục đến hàng trăm đơn mỗi ngày phải xuất hóa đơn ngay theo quy định. Tuy nhiên, đơn hủy, đơn hoàn diễn ra thường xuyên, kéo theo việc điều chỉnh hoặc hủy hóa đơn. Chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể dẫn đến rủi ro về chứng từ và bị xử lý”, anh Nam chia sẻ.
Theo anh Nam, doanh nghiệp có hệ thống kế toán, dữ liệu và hồ sơ nguồn hàng đầy đủ vẫn có khả năng thích ứng, dù chi phí quản trị tăng lên.
Khó khăn lớn hơn nằm ở nhóm hộ kinh doanh và cá nhân bán hàng khi phải đầu tư thêm phần mềm, xây dựng quy trình kế toán và chuẩn hóa chứng từ đầu vào.
Điều người bán mong muốn là các quy định được hướng dẫn thống nhất, đồng thời quy trình giữa cơ quan quản lý và các sàn thương mại điện tử được vận hành đồng bộ hơn để hạn chế rủi ro trong quá trình thực hiện.
Quản lý thương mại điện tử chuyển dần sang dựa trên dữ liệu
Ở góc độ pháp lý, Luật sư Đào Hồng Sơn - Giám đốc Công ty Luật TNHH DSL Thăng Long, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội - cho rằng các quy định mới đang đưa thương mại điện tử từ phương thức quản lý chủ yếu dựa trên kê khai sang quản lý dựa trên dữ liệu.
Theo đó, trách nhiệm tuân thủ không còn tập trung hoàn toàn vào người bán mà được phân định rõ hơn giữa các chủ thể trong hệ sinh thái, từ sàn thương mại điện tử, đơn vị trung gian thanh toán đến cơ quan quản lý.
Đây cũng là xu hướng được nhiều thị trường áp dụng nhằm nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản lý đối với các giao dịch trên môi trường số.
Nhìn từ cả góc độ doanh nghiệp và pháp lý, thách thức hiện nay vì vậy không đơn thuần là chi phí tuân thủ, mà còn là chi phí chuyển đổi khi thị trường thiết lập những chuẩn mực mới.
Doanh nghiệp phải thay đổi từ quy trình, công nghệ đến cách tổ chức dữ liệu và quản lý chứng từ. Đây có thể là áp lực đáng kể trong ngắn hạn nhưng cũng là bước chuyển cần thiết nếu muốn vận hành ở quy mô lớn và bền vững hơn.
Khi hệ thống được hoàn thiện và vận hành đồng bộ, những khoản đầu tư cho dữ liệu, quản trị và tuân thủ không chỉ giúp giảm rủi ro pháp lý mà còn có thể trở thành lợi thế cạnh tranh trong dài hạn.
Minh bạch: Từ nghĩa vụ đến tài sản cạnh tranh
Quá trình nâng chuẩn đang từng bước làm mờ ranh giới giữa kinh doanh trực tuyến và bán lẻ truyền thống.
Khi yêu cầu về hóa đơn, truy xuất nguồn gốc, minh bạch thông tin và bảo vệ người tiêu dùng ngày càng được áp dụng thống nhất, thương mại điện tử không còn là một “ngoại lệ” trong quản lý mà trở thành một cấu phần của hệ thống bán lẻ hiện đại.
Trong ngắn hạn, việc đầu tư cho hóa đơn điện tử, chuẩn hóa dữ liệu, truy xuất nguồn gốc hay hoàn thiện quy trình quản trị chắc chắn làm tăng chi phí vận hành.
Nhưng về dài hạn, chính những khoản đầu tư này có thể chuyển hóa thành lợi thế.
Khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm tới nguồn gốc hàng hóa, độ tin cậy của người bán và khả năng kiểm chứng thông tin, doanh nghiệp quản trị tốt dữ liệu sẽ có nhiều cơ hội xây dựng niềm tin, giảm rủi ro và phát triển bền vững hơn.
Xu hướng này cũng đang diễn ra trên nhiều thị trường khi các nền tảng thương mại điện tử không chỉ đóng vai trò kết nối giao dịch mà ngày càng tham gia sâu vào quá trình xác thực người bán, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng hàng hóa.
Vì vậy, hồ sơ pháp lý, chứng từ, dữ liệu sản phẩm và quyền sở hữu trí tuệ không còn chỉ được chuẩn bị để phục vụ thanh tra, kiểm tra. Chúng đang trở thành một phần của uy tín doanh nghiệp trên thị trường.
Cơ hội tái cấu trúc cho doanh nghiệp bán lẻ
Đối với doanh nghiệp bán lẻ, quá trình chuẩn hóa cũng mở ra cơ hội tái cấu trúc hoạt động theo hướng chuyên nghiệp hơn.
Khi dữ liệu được chuẩn hóa, hóa đơn và chứng từ được quản lý đồng bộ, doanh nghiệp không chỉ giảm rủi ro trong quá trình vận hành mà còn thuận lợi hơn khi mở rộng hệ thống phân phối, tham gia các chương trình xúc tiến thương mại, kết nối với chuỗi bán lẻ hiện đại hoặc hướng tới thị trường xuất khẩu.
Ở góc độ này, minh bạch không chỉ là yêu cầu của cơ quan quản lý mà có thể trở thành một tài sản cạnh tranh của doanh nghiệp.
Quá trình chuyển đổi chắc chắn tạo áp lực, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh. Tuy nhiên, khi chính sách được thực hiện thống nhất, quy trình giữa cơ quan quản lý và các nền tảng ngày càng đồng bộ, chi phí chuyển đổi có thể từng bước giảm xuống.
Khi đó, những khoản đầu tư cho quản trị, dữ liệu và minh bạch hôm nay sẽ không chỉ được nhìn nhận như một khoản chi phí tuân thủ, mà trở thành nền tảng giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh trong thị trường bán lẻ số ngày càng chuyên nghiệp.
Cuộc đua của thương mại điện tử vì thế đang bước sang một giai đoạn khác: tăng trưởng vẫn quan trọng, nhưng tăng trưởng bền vững sẽ ngày càng phụ thuộc vào khả năng quản trị, minh bạch và tuân thủ.
