Sau hơn 7 năm triển khai, OCOP không chỉ dừng lại ở việc phát triển sản phẩm đặc trưng địa phương, mà đã trở thành một chương trình thúc đẩy tái cấu trúc kinh tế nông thôn theo hướng hàng hóa, có thương hiệu và có khả năng cạnh tranh.
Trong đó, nhóm sản phẩm thủ công mỹ nghệ và làng nghề là một trong những lĩnh vực chịu tác động chuyển đổi rõ nét nhất, bởi đặc thù vừa mang tính văn hóa truyền thống, vừa chịu áp lực lớn từ thị trường hiện đại.
Chuẩn hóa sản phẩm làng nghề: từ kinh nghiệm sang tiêu chuẩn
Trước đây, phần lớn sản phẩm làng nghề được sản xuất dựa trên kinh nghiệm truyền thống, quy mô hộ gia đình, ít tiêu chuẩn hóa và phụ thuộc vào tay nghề cá nhân. Điều này giúp duy trì nghề, nhưng lại hạn chế khả năng mở rộng thị trường và xây dựng thương hiệu.
Khi tham gia OCOP, các sản phẩm buộc phải đáp ứng hệ thống tiêu chí rõ ràng hơn, bao gồm chất lượng ổn định, khả năng truy xuất nguồn gốc, mẫu mã, bao bì và năng lực tổ chức sản xuất.
Quá trình này khiến nhiều cơ sở làng nghề phải chuyển từ tư duy “làm theo đơn hàng nhỏ lẻ” sang “làm sản phẩm có thiết kế, có thương hiệu và có định vị thị trường”.
OCOP 5 sao: tiêu chuẩn cao và yêu cầu thị trường rộng
Trong hệ thống OCOP, sản phẩm đạt 5 sao cấp quốc gia được xem là nhóm có chất lượng cao nhất, có khả năng cạnh tranh ở thị trường rộng và hướng tới xuất khẩu.
Điều này đòi hỏi sản phẩm không chỉ đẹp về hình thức, mà còn phải ổn định về chất lượng, có quy trình sản xuất rõ ràng và đáp ứng các tiêu chuẩn thương mại hiện đại.
Đối với nhóm thủ công mỹ nghệ, đây là thách thức lớn bởi yếu tố thủ công thường khó đồng nhất. Do đó, việc chuẩn hóa quy trình mà vẫn giữ được bản sắc nghề trở thành bài toán cốt lõi của nhiều làng nghề hiện nay.
Khi sản phẩm thủ công bước vào tiêu chuẩn OCOP 5 sao
Một ví dụ tiêu biểu có thể kể đến là sản phẩm chăn thêu hoa mai của Công ty TNHH Thêu Ren Mặt Trời Xanh. Đây là sản phẩm thủ công được công nhận đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia trong đợt đánh giá năm 2025, công bố tháng 4/2026.
Sản phẩm thuộc nhóm thủ công mỹ nghệ, được đánh giá cao nhờ sự kết hợp giữa kỹ thuật thêu truyền thống và quy trình sản xuất đã được chuẩn hóa theo hướng hàng hóa. Hoa văn hoa mai – một họa tiết mang ý nghĩa văn hóa truyền thống – được phát triển thành sản phẩm có tính ứng dụng và giá trị thẩm mỹ cao hơn.
Trường hợp này cho thấy, khi được đặt trong khung tiêu chuẩn OCOP, các sản phẩm làng nghề không chỉ giữ vai trò bảo tồn nghề truyền thống mà còn có cơ hội tái định vị trong thị trường hiện đại.
OCOP và sự dịch chuyển của kinh tế làng nghề
Thực tế triển khai cho thấy, OCOP đang góp phần thay đổi cách tiếp cận phát triển làng nghề theo hướng bền vững hơn. Thay vì chỉ tập trung vào số lượng sản phẩm hoặc duy trì nghề truyền thống, nhiều địa phương đã chuyển sang chú trọng chất lượng, thương hiệu và khả năng tham gia chuỗi giá trị.
Sự thay đổi này giúp sản phẩm làng nghề không còn bị giới hạn trong phạm vi địa phương, mà có thể tiếp cận hệ thống phân phối hiện đại, thương mại điện tử và thị trường rộng hơn.
OCOP đang trở thành “khung chuẩn hóa” quan trọng giúp các làng nghề thủ công Việt Nam bước từ mô hình sản xuất truyền thống sang mô hình kinh tế hàng hóa. Trong quá trình đó, những sản phẩm như chăn thêu hoa mai chỉ là một minh chứng điển hình cho xu hướng chung: giữ nghề nhưng phải đổi cách làm, giữ bản sắc nhưng phải nâng tiêu chuẩn.
