Mục tiêu của chương trình xây dựng nông thôn mới trong giai đoạn hiện nay không còn dừng ở việc hoàn thiện hạ tầng hay nâng thu nhập cho người dân.
Một không gian nông thôn mới được đặt trong yêu cầu rộng hơn: hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc, phát triển hài hòa với đô thị, thích ứng với biến đổi khí hậu và tạo ra môi trường sống ngày càng tốt hơn cho người dân.
Những thay đổi tại xã Nghĩa Sơn, tỉnh Ninh Bình, là một trong những hình ảnh cho thấy quá trình chuyển mình đó.
Nghĩa Sơn thay đổi từ hạ tầng đến tư duy sản xuất
Trở lại Nghĩa Sơn những ngày này, dễ nhận thấy diện mạo nông thôn đã có nhiều đổi khác.
Các tuyến đường liên thôn được mở rộng, bê tông hóa sạch đẹp. Hai bên đường là hàng cây xanh, đường hoa được người dân thường xuyên chăm sóc. Nhà văn hóa, trường học, trạm y tế được đầu tư kiên cố, khang trang.
Không gian làng quê mang thêm dáng dấp hiện đại nhưng vẫn giữ được sự yên bình vốn có.
Tuy nhiên, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở sự thay đổi của hạ tầng hay cảnh quan mà còn là chuyển biến trong tư duy sản xuất của người dân.
Từ phương thức sản xuất nhỏ lẻ, nhiều hộ đã mạnh dạn chuyển sang sản xuất hàng hóa, tăng cường liên kết theo chuỗi giá trị, ứng dụng cơ giới hóa và tiến bộ kỹ thuật.
Các mô hình kinh tế tổng hợp, trang trại, gia trại, tổ hợp tác từng bước hình thành và phát triển, tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập cho lao động nông thôn.
Nghĩa Sơn có thể xem là một trong những địa phương tiêu biểu trong xây dựng nông thôn mới của tỉnh Ninh Bình sau hợp nhất.
Thực tế tại địa phương cho thấy, khi hạ tầng được đầu tư đồng bộ, người dân đồng thuận và chính quyền vào cuộc quyết liệt, nông thôn mới không chỉ dừng ở một danh hiệu mà có thể trở thành động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Từ “đạt chuẩn” sang nông thôn mới chất lượng cao
Sau nhiều năm triển khai chương trình xây dựng nông thôn mới, khu vực nông thôn của tỉnh Ninh Bình, bao gồm địa bàn các tỉnh Nam Định và Hà Nam trước đây, đã có bước phát triển đáng kể.
Hệ thống giao thông, thủy lợi, điện, trường học, cơ sở y tế và thiết chế văn hóa được quan tâm đầu tư. Đời sống vật chất và tinh thần của người dân từng bước được cải thiện.
Nhiều địa phương đã hình thành vùng sản xuất tập trung, phát triển sản phẩm OCOP, du lịch cộng đồng và các mô hình kinh tế nông thôn có hiệu quả.
Dù vậy, quá trình phát triển vẫn còn không ít điểm nghẽn.
Quy mô sản xuất ở nhiều nơi còn nhỏ lẻ, sức cạnh tranh của nông sản chưa cao. Liên kết giữa sản xuất, chế biến và tiêu thụ ở một số vùng chưa chặt chẽ.
Vấn đề môi trường nông thôn, đặc biệt là rác thải sinh hoạt, nước thải, chất thải trong chăn nuôi và làng nghề, vẫn cần tiếp tục xử lý.
Khoảng cách phát triển giữa các khu vực cũng còn hiện hữu, nhất là ở vùng miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Đây là cơ sở để tỉnh chuyển mạnh tư duy từ “xây dựng đạt chuẩn” sang xây dựng nông thôn mới chất lượng cao, hiện đại và bền vững.
Mục tiêu đến năm 2030
Theo kế hoạch thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026-2030, Ninh Bình đặt mục tiêu xây dựng nông thôn theo hướng hiện đại, giàu đẹp, bản sắc, bền vững, hài hòa với đô thị và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Kinh tế nông thôn được định hướng phát triển theo hướng xanh, tuần hoàn, sinh thái, gắn với cơ cấu lại ngành Nông nghiệp và Môi trường và nâng cao chất lượng sống của người dân.
Đến năm 2030, tỉnh đặt mục tiêu thu nhập bình quân của người dân nông thôn tăng từ 2,5 đến 3 lần so với năm 2020.
Tỷ lệ hộ nghèo phấn đấu giảm xuống dưới 1% theo chuẩn nghèo đa chiều; không còn thôn đặc biệt khó khăn thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Ninh Bình cũng đặt mục tiêu có từ 70% số xã trở lên đạt chuẩn nông thôn mới, trong đó từ 12% số xã trở lên đạt chuẩn nông thôn mới hiện đại.
Ở lĩnh vực OCOP, tỉnh phấn đấu có thêm 200 sản phẩm đạt từ 3 sao trở lên, trong đó ít nhất 4 sản phẩm đạt 5 sao.
Hạ tầng phải kết nối được nông thôn với đô thị
Một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong giai đoạn mới là hoàn thiện quy hoạch theo hướng đồng bộ, tăng tính liên kết và phát huy lợi thế từng vùng.
Việc xây dựng và quản lý quy hoạch phải phù hợp với quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, đồng thời tăng cường ứng dụng hệ thống thông tin địa lý và cơ sở dữ liệu số.
Cùng với quy hoạch, tỉnh tập trung phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn theo hướng toàn diện, đồng bộ và hiện đại.
Các lĩnh vực được ưu tiên gồm giao thông, thủy lợi, phòng chống thiên tai, điện, thông tin truyền thông, trường học, cơ sở văn hóa, y tế, nước sạch, xử lý rác thải và nước thải sinh hoạt.
Yêu cầu đặt ra là hạ tầng nông thôn không phát triển tách biệt mà phải kết nối hiệu quả với đô thị, đồng thời đủ khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Các xã khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tiếp tục là những khu vực được ưu tiên đầu tư.
Nâng thu nhập từ kinh tế nông nghiệp đa giá trị
Thực tế cho thấy, muốn xây dựng nông thôn mới bền vững thì việc nâng cao thu nhập cho người dân vẫn là yếu tố cốt lõi.
Vì vậy, Ninh Bình xác định tiếp tục cơ cấu lại ngành Nông nghiệp và Môi trường theo hướng sinh thái, hiện đại và tích hợp đa giá trị.
Trọng tâm là phát triển vùng nguyên liệu, vùng sản xuất tập trung; ứng dụng cơ giới hóa đồng bộ, công nghệ cao và công nghệ số; phát triển nông nghiệp sạch, nông nghiệp hữu cơ và cấp mã vùng sản xuất.
Kinh tế tập thể, hợp tác xã và doanh nghiệp nông nghiệp tiếp tục được củng cố. Các làng nghề truyền thống được bảo tồn, phát triển gắn với sản phẩm OCOP, du lịch nông thôn và du lịch cộng đồng.
Một chuyển dịch quan trọng là từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang phát triển kinh tế nông nghiệp.
Theo đó, thị trường được đặt ở vị trí trung tâm, còn giá trị sản phẩm được nâng lên thông qua chế biến, bảo quản sau thu hoạch và xây dựng thương hiệu.
Ninh Bình cũng khuyến khích phát triển trang trại, gia trại thân thiện với môi trường, nuôi trồng thủy sản nước lợ, nuôi biển, ngành nghề nông thôn và các dịch vụ du lịch sinh thái.
Đưa chuyển đổi số về nông thôn
Một điểm nổi bật trong giai đoạn 2026-2030 là yêu cầu thúc đẩy mạnh chuyển đổi số ở khu vực nông thôn.
Tỉnh định hướng phát triển và nhân rộng các mô hình thôn thông minh, ứng dụng công nghệ số trong quản lý, sản xuất, tiêu thụ nông sản và cung cấp dịch vụ công.
Các thủ tục hành chính tiếp tục được số hóa, chất lượng dịch vụ hành chính công và trợ giúp pháp lý cho người dân được nâng cao.
Mục tiêu không chỉ là đưa công nghệ về nông thôn mà còn biến chuyển đổi số thành một công cụ nâng cao hiệu quả quản trị ở cơ sở, hỗ trợ sản xuất và tạo thêm cơ hội tiếp cận thị trường cho người dân.
Khi dữ liệu, dịch vụ công và hoạt động sản xuất được kết nối tốt hơn trên nền tảng số, khoảng cách giữa nông thôn với đô thị cũng từng bước được thu hẹp.
Giữ hồn làng trong quá trình hiện đại hóa
Nông thôn mới hiện đại không đồng nghĩa với việc đánh mất không gian và bản sắc truyền thống.
Ninh Bình xác định tiếp tục gìn giữ, cải tạo và phát triển cảnh quan nông thôn theo hướng sáng, xanh, sạch, đẹp; bảo tồn không gian làng quê, cảnh quan thiên nhiên và giá trị văn hóa địa phương.
Các mô hình thôn sinh thái, khu dân cư kiểu mẫu, đường hoa, cây xanh tiếp tục được nhân rộng.
Song song với đó là yêu cầu tăng cường phân loại, thu gom, xử lý rác thải sinh hoạt, chất thải nông nghiệp và bảo vệ môi trường tại các làng nghề.
Các chương trình phát triển văn hóa, giáo dục, y tế cũng được lồng ghép nhằm nâng cao toàn diện đời sống vật chất và tinh thần cho người dân, đặc biệt tại khu vực miền núi, vùng sâu và vùng xa.
Nếu hạ tầng tạo nên diện mạo thì văn hóa chính là phần giữ lại bản sắc cho mỗi miền quê trong quá trình phát triển.
Người dân vẫn là chủ thể của nông thôn mới
Để chương trình đi vào chiều sâu, UBND tỉnh Ninh Bình yêu cầu các cấp, ngành và địa phương tăng cường tuyên truyền, vận động, tạo sự đồng thuận trong toàn xã hội.
Vai trò chủ thể của người dân tiếp tục được đặt ở vị trí trung tâm theo phương châm “dân biết, dân bàn, dân đóng góp, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”.
Tỉnh đồng thời tiếp tục kiện toàn bộ máy chỉ đạo, nâng cao năng lực quản lý, giám sát, đánh giá chương trình và đa dạng hóa nguồn lực đầu tư cho nông thôn mới.
Bởi xét đến cùng, chất lượng của nông thôn mới không chỉ được đo bằng số kilômét đường, số công trình hay tỷ lệ xã đạt chuẩn.
Thước đo quan trọng hơn là người dân có thu nhập tốt hơn hay không, môi trường sống có trong lành hơn không, dịch vụ công có thuận tiện hơn không và những giá trị văn hóa của làng quê có tiếp tục được gìn giữ hay không.
Ninh Bình đang bước vào giai đoạn xây dựng nông thôn mới với tầm nhìn dài hạn và yêu cầu cao hơn.
Đó không còn là một cuộc vận động đơn thuần, mà trở thành một chiến lược phát triển nông thôn toàn diện, trong đó người dân là trung tâm, chất lượng sống là mục tiêu và bản sắc văn hóa là nền tảng.
Với những kết quả đã tạo dựng trong nhiều năm, cùng sự đồng thuận của người dân và quyết tâm của hệ thống chính trị, Ninh Bình có cơ sở để tiếp tục hiện thực hóa mục tiêu xây dựng những miền quê hiện đại, đáng sống nhưng vẫn giữ được bản sắc riêng.