Không chỉ làm ra một sản phẩm từ một nguyên liệu
Lợi thế của công nghiệp chế biến nông thôn không chỉ nằm ở việc đưa nông sản vào nhà máy. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng khai thác nhiều lớp giá trị từ cùng một nguồn nguyên liệu.
Một cây tre, một quả sầu riêng hay một loại nông sản sau thu hoạch không nhất thiết chỉ tạo ra một sản phẩm duy nhất. Phần có giá trị cao nhất có thể trở thành sản phẩm chính; phần còn lại tiếp tục được phân loại, chế biến hoặc đưa sang một quy trình khác. Khi đó, bài toán không còn đơn thuần là “có bao nhiêu nguyên liệu”, mà là “khai thác được bao nhiêu giá trị từ lượng nguyên liệu đang có”.
Thực tế xuất khẩu cho thấy dư địa này vẫn rất lớn. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam đạt 70,09 tỷ USD, tăng 12% so với năm 2024. Trong cơ cấu ngành, xu hướng chế biến sâu ngày càng được chú trọng nhằm nâng cao giá trị gia tăng và giảm dần phụ thuộc vào xuất khẩu sản phẩm thô.
Một ví dụ đáng chú ý là Công ty Cổ phần Bamboo King Vina tại Thanh Hóa. Doanh nghiệp phát triển vùng nguyên liệu tre Luồng, đồng thời đầu tư chế biến tre, gỗ thành các sản phẩm vật liệu có giá trị gia tăng. Theo thông tin doanh nghiệp công bố, nhà máy có năng lực sử dụng khoảng 180.000 m³ tre nguyên liệu mỗi năm. Doanh nghiệp cũng phát triển sản xuất biochar từ phụ phẩm tre, gỗ như mùn cưa, vỏ cây và vụn tre.
Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô chế biến, mà còn ở cách doanh nghiệp tìm cách kéo dài giá trị của nguồn nguyên liệu. Theo cơ quan chuyên môn, quá trình chế biến tại nhà máy phát sinh lượng lớn phụ phẩm sinh khối; Bamboo King Vina đã đầu tư các dây chuyền nhiệt phân để chuyển một phần phụ phẩm này thành biochar.
Cách làm này cho thấy một hướng đi đáng chú ý của công nghiệp nông thôn: bên cạnh việc mở rộng quy mô sản xuất, doanh nghiệp có thể tạo thêm giá trị bằng cách nâng cao hiệu quả sử dụng nguyên liệu và đưa phụ phẩm vào những công đoạn, sản phẩm mới. Khi đó, một dòng nguyên liệu có thể tạo ra nhiều lớp giá trị hơn thay vì kết thúc ở sản phẩm chính.
Khi phụ phẩm cũng trở thành một ngành hàng
Nếu sản phẩm chính đã có thị trường, phụ phẩm thường là phần dễ bị bỏ quên nhất trong chuỗi giá trị. Tuy nhiên, chính phần này đang mở ra một hướng đi mới cho kinh tế tuần hoàn ở nông thôn.
Câu chuyện của Hợp tác xã Nông nghiệp Xuất nhập khẩu 001 Ea Knuếc, tỉnh Đắk Lắk, là một ví dụ đáng chú ý. HTX đang nghiên cứu, thử nghiệm sản xuất than sinh học và than viên nén từ vỏ sầu riêng - loại phụ phẩm phát sinh với khối lượng lớn sau mỗi mùa thu hoạch. Theo thông tin được Bộ Công Thương công bố, HTX đã dành khoảng hai năm tìm hiểu, nghiên cứu và thử nghiệm công nghệ, đồng thời tiếp tục hoàn thiện quy trình sản xuất.
Theo quy trình đang được hoàn thiện, vỏ sầu riêng được đưa vào lò biochar để tạo than. Sau khi ra lò và làm nguội, than được nghiền nhỏ, có thể giữ ở dạng bột hoặc đưa vào máy ép thành viên tùy theo mục đích sử dụng. Hiện sản phẩm vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm, nhưng cách làm này mở ra khả năng biến một loại phụ phẩm từng bị bỏ đi thành nguyên liệu cho những sản phẩm mới, qua đó kéo dài thêm giá trị của chuỗi sầu riêng.
Điều đáng chú ý là hướng đi này không chỉ tạo thêm một sản phẩm. Nó còn mở ra khả năng hình thành thêm các hoạt động kinh tế xung quanh nguồn phụ phẩm: thu gom, phân loại, vận chuyển, sơ chế, công nghệ nhiệt phân, ép viên, đóng gói và tiêu thụ.
Với những vùng có sản lượng nông sản lớn, đây có thể trở thành một ngành kinh tế bổ trợ ngay bên cạnh ngành hàng chính. Một vùng chuyên canh sầu riêng không chỉ tạo doanh thu từ quả; về lâu dài, phần vỏ, hạt và các phụ phẩm khác cũng có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho những ngành sản xuất mới nếu giải quyết được bài toán công nghệ và thị trường.
“Mỏ vàng” nằm ở khả năng mở thêm thị trường
Điểm hấp dẫn nhất của chế biến sâu không phải chỉ là tạo ra một sản phẩm có giá bán cao hơn. Quan trọng hơn, chế biến có thể giúp một vùng nguyên liệu tiếp cận nhiều thị trường khác nhau.
Sản phẩm chính có thể phục vụ thị trường tiêu dùng; sản phẩm thứ cấp có thể phục vụ ngành công nghiệp khác; phụ phẩm sau xử lý có thể trở thành nguyên liệu cho sản xuất nông nghiệp hoặc năng lượng. Mỗi hướng đi mở thêm một nhóm khách hàng, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào một đầu ra duy nhất.
Đó cũng là lý do công nghiệp chế biến có thể tạo hiệu ứng lan tỏa lớn đối với khu vực nông thôn. Khi nhà máy phát triển, nhu cầu không chỉ dừng ở nguyên liệu. Các dịch vụ thu mua, vận chuyển, kho bãi, cơ khí, bảo trì, đóng gói, kiểm định và xử lý phụ phẩm cũng có thêm dư địa.
Với Công ty Cổ phần Bamboo King Vina, việc đưa phụ phẩm tre, gỗ vào sản xuất biochar cho thấy một nguồn nguyên liệu có thể tiếp tục tạo giá trị sau khi sản phẩm chính đã được hình thành. Với HTX Nông nghiệp Xuất nhập khẩu 001 Ea Knuếc, việc thử nghiệm biến vỏ sầu riêng thành biochar và than viên nén lại cho thấy một hướng tiếp cận khác: tìm thị trường mới ngay từ phần nguyên liệu vốn ít được coi trọng.
Vì vậy, “mỏ vàng” của công nghiệp chế biến nông thôn có thể không nằm ở việc tìm thêm thật nhiều nguyên liệu, mà nằm ở khả năng khai thác sâu hơn nguồn nguyên liệu đang có.
Khi một nguyên liệu tạo ra được nhiều sản phẩm, một sản phẩm mở ra nhiều thị trường và một phụ phẩm có thể trở thành nguyên liệu cho ngành khác, giá trị của sản xuất nông thôn sẽ không còn dừng lại ở cổng trang trại. Đó chính là bước chuyển từ bán cái mình có sang tạo ra nhiều giá trị hơn từ những gì địa phương đã sở hữu.