Trong bối cảnh đó, máy sấy sử dụng năng lượng sinh khối đang trở thành hướng đầu tư được nhiều doanh nghiệp quan tâm, bởi giải pháp này cho phép tận dụng chính nguồn phụ phẩm phát sinh từ quá trình xay xát – đặc biệt là trấu – để tạo nhiệt phục vụ sấy lúa. Đây được xem là bước chuyển quan trọng từ mô hình tiêu thụ năng lượng truyền thống sang mô hình tuần hoàn trong chế biến lúa gạo.
Trấu – nguồn nhiên liệu ngay trong nhà máy
Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, đồng thời cũng tạo ra lượng lớn phụ phẩm từ hoạt động xay xát. Theo các nghiên cứu về chế biến lúa gạo, trấu chiếm khoảng 20% khối lượng hạt lúa, đồng nghĩa với việc mỗi triệu tấn lúa được chế biến sẽ tạo ra hàng trăm nghìn tấn trấu.
Trước đây, phần lớn trấu được sử dụng làm chất đốt thủ công, chất độn hoặc thậm chí bị thải bỏ. Tuy nhiên, với sự phát triển của công nghệ đốt sinh khối, trấu hiện có thể được sử dụng làm nhiên liệu ổn định cho hệ thống cấp nhiệt công nghiệp, đặc biệt là các dây chuyền sấy lúa và sấy nông sản.
Khác với lò sấy truyền thống dùng dầu DO hoặc than đá, máy sấy sinh khối sử dụng buồng đốt trấu, mùn cưa hoặc viên nén sinh khối để tạo ra luồng khí nóng cấp cho tháp sấy. Nhiệt lượng được kiểm soát thông qua hệ thống quạt gió, bộ trao đổi nhiệt và cảm biến nhiệt độ, giúp đưa độ ẩm của lúa về mức phù hợp cho bảo quản và xay xát mà không làm ảnh hưởng đến chất lượng hạt.
Điểm đáng chú ý là nguồn nhiên liệu này có thể được cung cấp ngay tại nhà máy, tạo ra sự liên kết trực tiếp giữa công đoạn xay xát và công đoạn sấy. Nhờ đó, doanh nghiệp giảm đáng kể nhu cầu mua nhiên liệu từ bên ngoài và hạn chế chi phí vận chuyển, lưu trữ.
Giảm áp lực chi phí trong mùa cao điểm
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, vào thời điểm thu hoạch rộ, nhiều nhà máy phải vận hành hệ thống sấy liên tục để xử lý lượng lúa tươi lớn trong thời gian ngắn. Nếu sử dụng dầu DO hoặc than làm nhiên liệu chính, chi phí vận hành có thể tăng mạnh theo biến động thị trường năng lượng.
Với hệ thống sấy dùng sinh khối, doanh nghiệp có thể chủ động hơn về nguồn nhiệt, đặc biệt khi lượng trấu phát sinh từ hoạt động xay xát đủ để đáp ứng một phần đáng kể nhu cầu vận hành. Trấu sau khi được thu gom sẽ được cấp liệu tự động vào buồng đốt, tạo nhiệt liên tục cho quá trình sấy mà không cần phụ thuộc hoàn toàn vào nhiên liệu hóa thạch.
Ngoài lợi thế về chi phí, các hệ thống sấy sinh khối hiện đại còn được tích hợp bộ điều khiển tự động nhiệt độ, lưu lượng gió và tốc độ cấp nhiên liệu, giúp nhiệt độ sấy ổn định hơn so với các lò đốt thủ công trước đây. Việc kiểm soát nhiệt chính xác có ý nghĩa rất lớn đối với chất lượng gạo, bởi nhiệt độ quá cao có thể làm tăng tỷ lệ hạt nứt gãy, giảm tỷ lệ gạo nguyên và ảnh hưởng đến giá trị thương mại của lô hàng xuất khẩu.
Năng lượng sinh khối phù hợp với định hướng phát thải thấp
Việt Nam đang triển khai Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030 theo Quyết định 1490/QĐ-TTg năm 2023. Trong mô hình này, giảm phát thải không chỉ diễn ra trên đồng ruộng mà còn phải được thực hiện ở các khâu sau thu hoạch và chế biến.
Máy sấy sử dụng năng lượng sinh khối có lợi thế ở chỗ tận dụng nguồn carbon sinh học tuần hoàn từ phụ phẩm nông nghiệp, góp phần giảm mức tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch trong hoạt động chế biến lúa gạo. Đây là yếu tố ngày càng được các thị trường nhập khẩu quan tâm khi đánh giá tính bền vững của chuỗi sản xuất.
Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu gạo hiện nay không chỉ cạnh tranh bằng chất lượng hạt mà còn bằng dấu chân carbon của toàn bộ quá trình sản xuất và chế biến. Việc sử dụng năng lượng tái tạo trong hệ thống sấy vì thế có thể trở thành lợi thế khi tham gia các chuỗi cung ứng hướng đến tiêu chuẩn xanh và phát triển bền vững.
Doanh nghiệp thúc đẩy công nghệ sấy sinh khối
Trên thị trường trong nước, nhiều doanh nghiệp cơ khí và năng lượng đang phát triển các giải pháp cấp nhiệt sử dụng sinh khối cho ngành chế biến nông sản và lúa gạo.
Theo thông tin giới thiệu từ doanh nghiệp, Công ty Cổ phần Nồi hơi Việt Nam (VBC) hoạt động trong lĩnh vực chế tạo nồi hơi và thiết bị áp lực công nghiệp. Doanh nghiệp phát triển các giải pháp cấp nhiệt sử dụng nhiên liệu rắn, trong đó nhiên liệu sinh khối như trấu, mùn cưa và viên nén sinh khối là những lựa chọn phổ biến trong ngành chế biến nông sản nhằm tận dụng phụ phẩm, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.
Trong phân khúc thiết bị phục vụ hợp tác xã và cơ sở chế biến quy mô vừa và nhỏ, Công ty TNHH MTV Công nghệ Sau thu hoạch Dương Xuân Quả phát triển các hệ thống sấy tĩnh vỉ ngang phục vụ nhu cầu sấy lúa và nhiều loại nông sản sau thu hoạch. Theo thông tin giới thiệu của doanh nghiệp, hệ thống có thể kết hợp lò đốt nhiệt sạch gián tiếp thế hệ mới, sử dụng các loại nhiên liệu sinh khối như trấu, mùn cưa, củi vụn và các dạng biomass khác. Công nghệ truyền nhiệt gián tiếp cho phép khí nóng cấp vào buồng sấy được tách biệt với khói và tro bụi từ quá trình đốt, góp phần hạn chế ảnh hưởng đến chất lượng nông sản trong quá trình sấy. Giải pháp này phù hợp với điều kiện sản xuất tại Đồng bằng sông Cửu Long, nơi nguồn phụ phẩm từ ngành lúa gạo khá dồi dào và có thể được tận dụng làm nhiên liệu cấp nhiệt tại chỗ.
Theo đánh giá của các chuyên gia cơ điện nông nghiệp, xu hướng đầu tư hiện nay không chỉ tập trung vào tăng công suất sấy mà đang chuyển sang tối ưu hiệu suất năng lượng, tự động hóa vận hành và giảm phát thải. Các hệ thống sấy mới thường được thiết kế để có thể kết nối với dây chuyền xay xát, phân loại màu và đóng gói nhằm hình thành chuỗi chế biến đồng bộ.
Hướng tới nhà máy lúa gạo tuần hoàn
Trong mô hình chế biến hiện đại, hệ thống sấy dùng sinh khối không còn là thiết bị hoạt động độc lập mà trở thành một phần của nhà máy lúa gạo tuần hoàn, nơi phụ phẩm phát sinh từ công đoạn xay xát được tái sử dụng để tạo năng lượng cho chính quá trình chế biến.
Khi được kết nối với hệ thống quản lý dữ liệu, doanh nghiệp có thể theo dõi lượng nhiên liệu tiêu thụ, nhiệt độ vận hành, độ ẩm đầu vào – đầu ra và hiệu suất sử dụng năng lượng theo thời gian thực. Điều này giúp tối ưu chi phí sản xuất, giảm thất thoát sau thu hoạch và nâng cao tính ổn định của chất lượng gạo thành phẩm.
Trong bối cảnh cạnh tranh của ngành gạo ngày càng gắn với chi phí năng lượng, tiêu chuẩn môi trường và khả năng truy xuất nguồn gốc, đầu tư vào máy sấy dùng năng lượng sinh khối không chỉ là giải pháp tiết kiệm nhiên liệu. Đó còn là bước chuyển quan trọng giúp ngành lúa gạo Việt Nam tiến tới mô hình chế biến xanh, tuần hoàn và có năng lực cạnh tranh bền vững trên thị trường quốc tế.