Tăng trưởng kinh tế nhưng việc làm tăng chậm
Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đối mặt với nhiều trở ngại và căng thẳng địa chính trị, Singapore đang nổi lên với triển vọng tăng trưởng tích cực. Bộ Công Thương Singapore (MTI) đã nâng dự báo tăng trưởng GDP năm 2026 lên 4,5-5,5%, từ mức 2-4% trước đó, sau khi nền kinh tế đạt kết quả tốt hơn dự kiến trong nửa đầu năm.
Đáng chú ý, MTI cho rằng tăng trưởng trong những tháng còn lại của năm sẽ tiếp tục được hỗ trợ bởi sự gia tăng đầu tư vốn toàn cầu liên quan đến AI.
Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng tích cực là một vấn đề đang được quan tâm: việc làm không tăng tương ứng với tăng trưởng kinh tế.
Trong quý 2/2026, số lao động bị cắt giảm tại Singapore do doanh nghiệp tổ chức lại và tái cơ cấu lên tới 4.620 người, cao nhất kể từ quý 4/2020. Trong khi tổng việc làm vẫn tăng, mức tăng việc làm của lao động cư trú giảm còn 2.200 người, so với 5.400 người trong quý trước.
Từ thực tế này, khái niệm “tăng trưởng không tạo việc làm” (jobless growth) ngày càng được chú ý trong quá trình AI định hình lại nền kinh tế.
AI đang thay đổi mối quan hệ giữa tăng trưởng và việc làm
Lo ngại về tăng trưởng không tạo việc làm không chỉ xuất hiện tại Singapore. Ngân hàng Trung ương Anh hồi tháng 7 nhận định việc ứng dụng AI đang khiến doanh nghiệp giảm tốc độ tuyển dụng hoặc để trống một số vị trí nhằm tăng sản lượng mà không cần tăng tương ứng số lượng nhân sự.
Tổng giám đốc Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Kristalina Georgieva cũng cảnh báo rằng những công việc vốn thường là điểm khởi đầu của người trẻ đang thu hẹp nhanh chóng khi AI làm thay đổi thị trường lao động.
Tại Singapore, Thủ tướng Lawrence Wong từng khẳng định nước này không để xảy ra tăng trưởng không tạo việc làm, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu chuyển hóa tăng trưởng kinh tế thành những công việc tốt hơn và mức lương cao hơn.
Tháng 5/2026, Quốc hội Singapore cũng nhất trí thông qua một kiến nghị khẳng định nước này không được để xảy ra tình trạng tăng trưởng không tạo việc làm trong quá trình chuyển đổi sang AI.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng chưa thể nói thị trường lao động Singapore hay toàn cầu đang rơi vào một cuộc khủng hoảng việc làm diện rộng do AI.
Một báo cáo của Bộ Nhân lực Singapore (MOM) hồi tháng 4 cho thấy, trong số các doanh nghiệp đã ứng dụng AI, 6,2% cho biết đã giảm số lượng nhân sự và 8,5% cho biết hoạt động tuyển dụng giảm. Phần lớn doanh nghiệp lựa chọn những hướng khác như thiết kế lại công việc, tạo ra các vị trí mới liên quan đến AI hoặc điều chuyển người lao động sang những vai trò mới.
Điều đó cho thấy vấn đề hiện nay không đơn giản là AI “lấy đi việc làm”. AI đang đồng thời thay đổi cấu trúc công việc, cách doanh nghiệp tạo ra giá trị và mối quan hệ giữa vốn, công nghệ với lao động.
Khi tăng năng suất không đồng nghĩa với tăng việc làm
Singapore vốn đã phải đối mặt với bài toán về nguồn nhân lực. Là nền kinh tế có lực lượng lao động hạn chế, quốc gia này từ lâu thúc đẩy năng suất để duy trì tăng trưởng trong bối cảnh dân số già hóa và tỷ lệ sinh giảm.
Về nguyên tắc, tăng năng suất là tín hiệu tích cực. Nhưng câu hỏi quan trọng là thành quả năng suất được phân bổ như thế nào và người lao động có được hưởng lợi từ quá trình đó hay không.
Nhà kinh tế học về lao động Walter Theseira, thuộc Đại học Khoa học Xã hội Singapore (SUSS), cho rằng với hướng phát triển hiện nay của công nghệ, việc không chuẩn bị cho khả năng tăng trưởng không tạo việc làm sẽ là thiếu trách nhiệm.
Trong khi đó, ông Seng Bingxun, đối tác tại EY-Parthenon, cho rằng tăng trưởng năng suất lành mạnh có thể làm tăng giá trị do người lao động tạo ra trên diện rộng, qua đó hỗ trợ mức lương tốt hơn và duy trì nhu cầu lao động.
Ngược lại, tăng trưởng không tạo việc làm có thể xuất hiện khi GDP tăng nhưng lợi ích tập trung vào một số ít doanh nghiệp, ngành hoặc nhóm lao động có năng suất rất cao.
Theo Tiến sĩ Eugene Or, giảng viên kinh tế học ứng dụng tại SUSS, việc tăng trưởng kinh tế nhanh hơn tốc độ tăng việc làm tự thân không phải vấn đề nếu đó là kết quả của năng suất tăng mạnh trong một thị trường lao động đang thiếu nhân lực.
Điều đáng quan tâm hơn là khi những người muốn có việc làm ngày càng khó tìm việc hoặc thu nhập từ lao động không nhận được phần tương xứng trong thành quả tăng trưởng. Đây cũng là điểm khiến AI có thể tạo ra khác biệt so với nhiều làn sóng công nghệ trước đây.
AI và sự xuất hiện của “lao động được tạo ra bằng vốn”
Các công nghệ đa mục đích trước đây thường giúp nền kinh tế tăng trưởng bằng cách nâng cao năng suất của người lao động, đồng thời tạo ra những nhiệm vụ mới để con người thực hiện. Đây được gọi là “hiệu ứng tái tạo việc làm” (reinstatement effect).
Tuy nhiên, AI có thể tạo ra một thay đổi đáng kể.
Theo Giáo sư Will Cong, Phó Trưởng khoa Trường Kinh doanh Nanyang, Đại học Công nghệ Nanyang (NTU), các tác nhân AI có thể được xem như một dạng “lao động được tạo ra bằng vốn”, có khả năng đảm nhận cả những nhiệm vụ mới lẫn những nhiệm vụ trước đây do con người thực hiện.
Điều này cho phép doanh nghiệp mở rộng năng lực sản xuất bằng cách đào tạo và triển khai thêm các tác nhân AI thay vì tuyển thêm người.
Trong hệ thống tài khoản quốc gia, sự mở rộng này được phản ánh thông qua tăng trưởng đầu tư vào phần mềm và năng lực tính toán, thay vì tăng tương ứng trong tiền lương.
AI vì thế có thể thúc đẩy sự phát triển của những doanh nghiệp và ngành sử dụng nhiều vốn, tạo ra giá trị kinh tế cao nhưng cần tương đối ít lao động trực tiếp. Phần mềm, sản xuất tiên tiến, chất bán dẫn và trung tâm dữ liệu là những lĩnh vực được các chuyên gia đề cập.
Tuy nhiên, các ngành này vẫn có thể tạo việc làm gián tiếp trong xây dựng, bảo trì, dịch vụ chuyên môn và chuỗi cung ứng. Vì vậy, vấn đề không chỉ nằm ở số lượng việc làm, mà còn ở chất lượng và cơ cấu việc làm.
Nguy cơ phân cực thị trường lao động
Một trong những thay đổi đáng chú ý là AI có thể đồng thời mở rộng một nhóm nhỏ những công việc yêu cầu kỹ năng rất cao, trong khi làm giảm các công việc ở tầng trung.
Khi đó, thị trường lao động có nguy cơ bị phân cực: một phía là những công việc chuyên môn cao, có giá trị lớn; phía còn lại là những công việc kỹ năng thấp hoặc lao động thủ công khó thay thế bằng AI.
Các vị trí đầu vào cũng là nhóm được cho là chịu ảnh hưởng rõ rệt. Đây thường là những công việc có giá trị kinh tế tương đối thấp nhưng lại đóng vai trò quan trọng trong quá trình đào tạo thế hệ lao động trẻ.
Giáo sư Cong cảnh báo rằng nếu những công việc cấp thấp bị tự động hóa quá nhanh, xã hội có thể đối mặt với một vấn đề mới: không còn đủ người có kinh nghiệm để kiểm chứng và quản trị các sản phẩm do máy móc tạo ra.
Ông ví điều này với hiện tượng “sụp đổ mô hình” trong nghiên cứu máy học, khi một mô hình được huấn luyện quá nhiều dựa trên chính sản phẩm do nó tạo ra. Theo cách nhìn này, việc xã hội ngừng đào tạo con người có thể tạo ra một “phiên bản con người” của vấn đề tương tự.
Do đó, vai trò của chuyên gia trong việc kiểm chứng, quản trị máy móc và các sản phẩm do máy móc tạo ra sẽ ngày càng quan trọng.
Một câu hỏi khác cũng được đặt ra: ai sẽ hưởng lợi nhiều nhất từ nền kinh tế được thúc đẩy bởi AI - chủ sở hữu vốn hay người lao động?
Theo Tiến sĩ Eugene Or, nghiên cứu của IMF cho thấy AI có thể làm gia tăng bất bình đẳng về tài sản thông qua mức lợi tức vốn cao hơn, trong khi tác động tới bất bình đẳng tiền lương phụ thuộc một phần vào việc AI bổ trợ cho nhóm lao động nào và thay thế nhóm lao động nào.
AI không nhất thiết làm giảm việc làm
Dù những lo ngại trên đang gia tăng, tăng trưởng dựa trên AI không đồng nghĩa với việc việc làm tất yếu giảm.
Theo các chuyên gia, yếu tố quan trọng nằm ở cách doanh nghiệp sử dụng những lợi ích năng suất mà AI mang lại.
Nếu AI chỉ được sử dụng để thực hiện cùng một công việc với ít nguồn lực hơn, tác động tới việc làm có thể khác đáng kể so với trường hợp doanh nghiệp sử dụng AI để tạo ra sản phẩm, dịch vụ và thị trường mới.
Báo cáo Job Barometer 2026 của PwC Singapore cho thấy số tin tuyển dụng liên quan đến AI tại Singapore tăng từ khoảng 54.000 vào năm 2024 lên khoảng 84.000 vào năm 2025.
Phân tích toàn cầu của PwC cũng cho thấy các doanh nghiệp chịu tác động nhiều hơn từ AI ghi nhận mức tăng nhân sự 52%, so với 36% ở nhóm doanh nghiệp ít chịu tác động hơn.
Những con số này cho thấy tác động của AI tới việc làm không diễn ra theo một chiều duy nhất.
Doanh nghiệp vừa ứng dụng AI vừa mở rộng nhân sự
Một số doanh nghiệp tại Singapore đang cho thấy cách AI có thể đồng thời làm giảm nhu cầu đối với một số nhiệm vụ và tạo thêm nhu cầu đối với những công việc mới.
Startup công nghệ SimpleAI sử dụng các tác nhân AI để tự động hóa những quy trình như kế toán và ghi sổ. Từ năm 2025, doanh nghiệp cũng sử dụng AI trong hoạt động nội bộ, trong đó có phát triển sản phẩm.
Trước đây, nhóm 5 kỹ sư của SimpleAI thực hiện khoảng 40 lần phát hành sản phẩm mỗi tháng. Sau khi AI tạo bản dự thảo đầu tiên, các kỹ sư tập trung nhiều hơn vào kiểm tra và xác nhận sản phẩm. Kết quả, cùng một nhóm nhân sự có thể thực hiện khoảng 200 lần phát hành mỗi tháng.
Trong giai đoạn đó, công ty chỉ tuyển thêm 3 nhân sự nhưng dành cho những chuyên môn mới, chẳng hạn kiến thức về thị trường địa lý mà công ty đang mở rộng.
Công ty công nghệ tài chính Aspire cũng sử dụng AI để giảm khoảng 60% khối lượng công việc lập trình của kỹ sư và giúp các chuyên viên phân tích nhận diện trong vài phút những mô hình trong hàng nghìn giao dịch.
Thay vì giảm nhân sự, Aspire đang mở rộng lực lượng lao động. Công ty hiện có khoảng 500 nhân viên và dự kiến tăng nhân sự thêm 10% vào cuối năm, đồng thời tiếp tục tuyển dụng trong năm tới.
Theo CEO Andrea Baronchelli, AI giúp doanh nghiệp xây dựng thêm sản phẩm, thâm nhập thị trường mới và theo đuổi những cơ hội trước đây vượt quá năng lực của doanh nghiệp, từ đó tạo cơ sở để tuyển thêm người.
Một trường hợp khác là Flexxon, công ty giải pháp an ninh mạng và sản xuất phần cứng tại Singapore. Doanh nghiệp bắt đầu triển khai AI cuối năm 2024 trong nhiều chức năng, từ bán hàng, marketing đến logistics. Trong cùng giai đoạn, số lượng nhân sự toàn cầu của Flexxon tăng khoảng 30%, lên khoảng 100 người.
Theo CEO Camellia Chan, nhân sự tăng chủ yếu ở các lĩnh vực phát triển sản phẩm, kỹ thuật hiện trường và mở rộng thị trường mới, trong khi các vị trí hành chính gần như không tăng do một số công việc đã được các tác nhân AI đảm nhận.
Những trường hợp này cho thấy AI có thể làm giảm nhu cầu đối với một số nhiệm vụ, nhưng đồng thời tạo thêm nhu cầu đối với những kỹ năng và công việc mới.
Bài toán không chỉ là giữ việc làm
Trong bối cảnh AI tiếp tục thay đổi thị trường lao động, câu hỏi chính sách không chỉ là làm thế nào để “giữ việc làm”, mà còn là làm thế nào để người lao động chuyển từ những công việc bị thu hẹp sang những lĩnh vực mới đang tăng trưởng.
Đào tạo lại là một phần của câu trả lời, nhưng các chuyên gia cho rằng đào tạo đơn thuần là chưa đủ.
Chính phủ có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ người lao động bị ảnh hưởng chuyển sang những lĩnh vực tăng trưởng. Theo Phó Giáo sư Walter Theseira, chính sách không nhất thiết phải bảo vệ mọi công việc hiện tại bằng mọi giá, mà cần giúp người lao động được cảnh báo sớm, chủ động chuyển đổi và có kế hoạch cho giai đoạn chuyển tiếp.
Trong khi đó, doanh nghiệp cần tạo ra những vị trí mới và thiết kế lại công việc; người lao động cần được đào tạo để đảm nhận những công việc mới; còn Chính phủ cần cung cấp hỗ trợ chuyển đổi, đào tạo dễ tiếp cận và tạo động lực để doanh nghiệp đổi mới theo hướng tạo thêm giá trị.
AI và câu hỏi về cách phân phối thành quả tăng trưởng
Theo các chuyên gia, thách thức của Singapore trong kỷ nguyên AI không nằm đơn thuần ở việc ngăn AI phát triển, mà ở việc bảo đảm thành quả từ AI có thể chuyển hóa thành những cơ hội kinh tế rộng hơn.
Như ông Marcus Lam, CEO PwC Singapore, nhận định, thước đo của một quá trình chuyển đổi AI thành công không phải là mọi công việc hiện tại có được giữ nguyên hay không. Điều quan trọng hơn là nền kinh tế có tạo ra được những nguồn tăng trưởng mới, đồng thời giúp người lao động duy trì sự phù hợp, năng suất và khả năng chia sẻ thành quả tăng trưởng hay không.
Từ góc nhìn này, vấn đề lớn mà AI đặt ra không chỉ là liệu nền kinh tế có thể tạo ra tăng trưởng mà không cần thêm nhiều lao động hay không.
Quan trọng hơn là thành quả của tăng trưởng sẽ được phân phối như thế nào khi vai trò của lao động đang thay đổi mạnh mẽ.