Máy móc càng hiện đại, yêu cầu với người thợ càng cao
Giai đoạn 2021–2025, Chương trình Khuyến công quốc gia đã hỗ trợ 883 cơ sở công nghiệp nông thôn chuyển giao công nghệ, ứng dụng máy móc tiên tiến và xây dựng 52 mô hình trình diễn kỹ thuật. Tổng kinh phí khuyến công được phê duyệt đạt 1.436 tỷ đồng, thu hút gần 1.525 tỷ đồng vốn đối ứng từ doanh nghiệp và cơ sở sản xuất.
Những con số này cho thấy máy móc đang được đưa sâu hơn vào khu vực sản xuất nông thôn. Nhưng cùng với thiết bị là một yêu cầu mới về nhân lực.
Người thợ không còn chỉ cần biết làm sản phẩm bằng kinh nghiệm. Với máy tự động, CNC hay dây chuyền điều khiển số, họ phải đọc thông số, thiết lập chương trình, điều chỉnh thiết bị, kiểm soát chất lượng và nhận biết bất thường trong quá trình vận hành.
Máy có thể thay thế một phần sức lao động, nhưng lại nâng giá trị của người biết làm chủ máy.
Việt - Séc: từ 5 người xuống còn 1–2 người
Trường hợp Công ty Cổ phần Việt - Séc (Việt - Séc) tại Đà Nẵng cho thấy rõ sự thay đổi này.
Doanh nghiệp đã đầu tư máy bào gỗ bốn mặt và định hình tự động với tổng chi phí gần 1,4 tỷ đồng. Thiết bị có công suất khoảng 200–300 m³ gỗ/tháng, trong khi số người vận hành giảm từ khoảng 5 người xuống còn 1–2 người.
Sau đó, doanh nghiệp tiếp tục đầu tư máy tiện CNC 5 trục trị giá hơn 1 tỷ đồng. Trước đây, doanh nghiệp phải thuê gia công bên ngoài với chi phí khoảng 3 tỷ đồng/năm; sau khi đưa thiết bị vào vận hành, chi phí giảm còn khoảng 1 tỷ đồng/năm, tương đương tiết kiệm khoảng 2 tỷ đồng mỗi năm. Máy chỉ cần 2 lao động có tay nghề vận hành, đồng thời giúp giảm đáng kể công đoạn xử lý bề mặt và lượng bột gỗ phát sinh.
Đây chính là nghịch lý của quá trình tự động hóa: số người trực tiếp đứng máy có thể giảm, nhưng yêu cầu đối với người đứng sau chiếc máy lại tăng lên.
Một người thợ trước đây có thể dành phần lớn thời gian cho thao tác thủ công. Người vận hành máy CNC lại phải hiểu bản vẽ, thiết lập chương trình, căn chỉnh thông số và xử lý khi thiết bị phát sinh lỗi.
Nói cách khác, công nghệ không loại bỏ hoàn toàn người thợ; công nghệ đang thay đổi thế nào mới là một người thợ giỏi.
Đầu tư máy phải tính cả “người đứng sau máy”
Đây là vấn đề các cơ sở sản xuất cần tính ngay từ khi lập phương án đầu tư.
Một chiếc máy có thể mua trong vài tháng, nhưng để có người đủ khả năng vận hành, bảo trì và tối ưu thiết bị cần thời gian đào tạo. Nếu chỉ đầu tư phần cứng mà bỏ qua nhân lực, công suất thiết kế của máy chưa chắc trở thành công suất thực tế.
Bởi vậy, cùng với hỗ trợ đổi mới thiết bị, hoạt động khuyến công giai đoạn 2021–2025 còn hỗ trợ đào tạo về quản trị, 5S, Kaizen, ISO, sản xuất sạch hơn và bán hàng trực tuyến cho hơn 1.500 lượt cơ sở.
Với làng nghề, bài toán nhân lực vì thế đang chuyển từ “có đủ người làm hay không” sang “có đủ người làm chủ công nghệ hay không”.
Đó cũng là lý do một cơ sở không nên chỉ tính giá mua máy khi quyết định đầu tư. Cần tính cả chi phí đào tạo, chuyển giao công nghệ, bảo trì và xây dựng đội ngũ kỹ thuật.
Bởi cuối cùng, một chiếc máy hiện đại chỉ tạo ra lợi thế khi có người đủ giỏi để khai thác nó.
Trong cuộc đua hiện đại hóa làng nghề, thứ quyết định năng suất có thể không còn là bao nhiêu người đứng bên dây chuyền, mà là bao nhiêu người thực sự hiểu và làm chủ dây chuyền ấy.