Nguồn nguyên liệu lớn nhưng giá trị gia tăng chưa tương xứng
Nông nghiệp Việt Nam có lợi thế về sự đa dạng của các loại nông sản, từ lúa gạo, cà phê, hồ tiêu đến rau quả, thủy sản và các sản phẩm chăn nuôi. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành các ngành công nghiệp chế biến gắn với vùng nguyên liệu tại địa phương.
Tuy nhiên, trong chuỗi sản xuất và tiêu thụ, không ít mặt hàng vẫn chủ yếu được bán dưới dạng nguyên liệu thô hoặc mới qua sơ chế. Việc thiếu hệ thống bảo quản, chế biến và kết nối thị trường khiến sản phẩm dễ chịu tác động từ biến động cung cầu, giá cả và thời điểm thu hoạch.
Khi sản lượng tăng cao trong thời gian ngắn, áp lực tiêu thụ càng rõ rệt. Nếu không có hệ thống kho lạnh, nhà máy chế biến hoặc phương án bảo quản phù hợp, nông sản có thể phải bán nhanh với giá thấp. Ngược lại, khi nguồn nguyên liệu thiếu ổn định, các cơ sở chế biến cũng khó duy trì công suất hoạt động.
Vấn đề vì vậy không đơn thuần là thiếu nhà máy. Cốt lõi nằm ở sự thiếu đồng bộ giữa vùng nguyên liệu, năng lực chế biến, tổ chức sản xuất và hệ thống phân phối.
Liên kết chuỗi vẫn là mắt xích cần củng cố
Kết quả chính thức Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 do cơ quan thống kê công bố năm 2026 cho thấy, tính đến cuối năm 2024, cả nước có 6.204 doanh nghiệp nông, lâm nghiệp và thủy sản; 8.416 hợp tác xã nông, lâm nghiệp và thủy sản.
Tuy nhiên, mức độ liên kết giữa các chủ thể vẫn còn hạn chế. Theo kết quả điều tra, có 173 doanh nghiệp nông, lâm nghiệp và thủy sản thực hiện liên kết trong sản xuất; 515 doanh nghiệp có liên kết trong tiêu thụ sản phẩm và chỉ 101 doanh nghiệp thực hiện đồng thời cả hai hình thức.
Những con số này cho thấy khoảng cách giữa việc hình thành các chủ thể sản xuất với việc tổ chức một chuỗi giá trị hoàn chỉnh vẫn còn đáng kể.
Trong chuỗi chế biến nông sản, hợp tác xã có thể đảm nhận vai trò tập hợp hộ sản xuất, thống nhất quy trình canh tác, kiểm soát chất lượng và tổ chức vùng nguyên liệu. Doanh nghiệp chế biến đóng vai trò đầu tư công nghệ, tiêu chuẩn hóa sản phẩm và phát triển thị trường.
Tuy nhiên, nếu hợp tác xã không đủ năng lực tổ chức sản xuất, doanh nghiệp khó bảo đảm nguồn nguyên liệu đạt chuẩn. Ngược lại, nếu doanh nghiệp thiếu cam kết thu mua ổn định, người nông dân sẽ không có đủ động lực đầu tư sản xuất theo yêu cầu kỹ thuật.
Liên kết vì vậy không thể chỉ dừng ở những thỏa thuận mua bán ngắn hạn. Cần có cơ chế phân chia lợi ích, trách nhiệm và rủi ro rõ ràng giữa các bên, đặc biệt trong những thời điểm thị trường biến động.
Đầu tư chế biến sâu phải đi cùng thị trường
Một trong những khó khăn của các cơ sở chế biến nông sản ở khu vực nông thôn là hạn chế về vốn, công nghệ và khả năng tiếp cận thị trường. Đầu tư dây chuyền hiện đại đòi hỏi nguồn vốn lớn, trong khi nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã chưa có đủ năng lực tài chính để triển khai đồng bộ.
Ngoài ra, chế biến sâu không đơn giản là đưa nguyên liệu qua một quy trình sản xuất phức tạp hơn. Mỗi sản phẩm cần được nghiên cứu về nhu cầu thị trường, công nghệ phù hợp, tiêu chuẩn chất lượng, thời hạn bảo quản và chi phí logistics.
Một sản phẩm trái cây sấy, nước ép, tinh dầu hay thực phẩm chế biến chỉ có thể phát triển bền vững khi tìm được nhóm khách hàng phù hợp và duy trì được chất lượng ổn định. Nếu sản xuất trước rồi mới tìm đầu ra, nguy cơ tồn kho và lãng phí vốn đầu tư vẫn hiện hữu.
Do đó, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy từ sản xuất những gì mình có sang sản xuất những gì thị trường cần. Việc nghiên cứu thị hiếu tiêu dùng, phát triển bao bì, nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc và xây dựng kênh phân phối cần được triển khai song song với đầu tư máy móc.
Tổ chức lại sản xuất để hình thành công nghiệp chế biến tại chỗ
Để nâng cao giá trị nông sản, cần khuyến khích phát triển các cơ sở sơ chế, bảo quản và chế biến gắn với vùng nguyên liệu. Việc hình thành các cụm liên kết sản xuất – chế biến – tiêu thụ sẽ giúp giảm chi phí vận chuyển, hạn chế thất thoát sau thu hoạch và tạo thêm việc làm tại địa phương.
Cùng với đó, chính sách khuyến công cần ưu tiên những mô hình có khả năng khai thác nguyên liệu tại chỗ, đổi mới công nghệ và tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Hợp tác xã cần được hỗ trợ nâng cao năng lực quản trị, xây dựng quy trình sản xuất và kết nối với doanh nghiệp chế biến.
Đặc biệt, cần quan tâm đến việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp. Vỏ trái cây, bã nông sản, phụ phẩm thủy sản hay chất thải hữu cơ nếu được xử lý bằng công nghệ phù hợp có thể trở thành nguyên liệu cho các ngành sản xuất thức ăn chăn nuôi, phân bón hữu cơ, năng lượng sinh học và nhiều sản phẩm khác.
Chế biến sâu không chỉ giúp kéo dài thời gian bảo quản hay đa dạng hóa sản phẩm. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng hình thành hệ sinh thái công nghiệp tại khu vực nông thôn, trong đó người nông dân không chỉ bán nguyên liệu, hợp tác xã không chỉ làm trung gian tiêu thụ và doanh nghiệp không chỉ thu mua theo mùa vụ.
Khi các mắt xích được kết nối chặt chẽ, nông sản mới có thể chuyển từ lợi thế về sản lượng sang lợi thế về chất lượng, thương hiệu và giá trị kinh tế. Đây cũng là nền tảng để công nghiệp nông thôn tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng trong nước và quốc tế.