Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Hàng hóa nông nghiệp trong nước đã hiện diện tại hầu hết quốc gia và vùng lãnh thổ; nhiều mặt hàng giữ vị trí cao trên thị trường thế giới về sản lượng và kim ngạch.
Năm 2025, tổng giá trị xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt hơn 70 tỷ USD. Trên nền tảng đó, Việt Nam đặt mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu toàn ngành cán mốc 100 tỷ USD trước năm 2030 và kỳ vọng có thể tiến gần mục tiêu này sớm hơn nếu tạo được những đột phá đủ mạnh về thể chế, công nghệ, thị trường và tổ chức sản xuất.
Nhiều ngành hàng duy trì đà tăng trưởng tích cực
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, bức tranh xuất khẩu nông, lâm, thủy sản tiếp tục ghi nhận nhiều tín hiệu khả quan, dù áp lực giảm giá vẫn hiện hữu ở một số ngành hàng chủ lực.
Xuất khẩu nông sản đạt 18,59 tỷ USD, tăng 0,2%; thủy sản đạt 5,7 tỷ USD, tăng 11,4%; lâm sản đạt 9,2 tỷ USD, tăng 4,6%; sản phẩm chăn nuôi đạt 375,8 triệu USD, tăng 34,6%.
Xét theo khu vực, châu Á tiếp tục là thị trường lớn nhất, chiếm 44,4% tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam. Châu Mỹ đứng thứ hai với 21,4%, tiếp đến là châu Âu với 14,4%. So với cùng kỳ năm trước, xuất khẩu sang châu Á tăng 11%, châu Âu tăng 2,2% và châu Đại Dương tăng 21,1%.
Ở cấp độ thị trường, Trung Quốc tiếp tục là đối tác nhập khẩu lớn nhất, chiếm 21,3% thị phần; tiếp theo là Hoa Kỳ với 19% và Nhật Bản với 6,8%. Đáng chú ý, xuất khẩu sang Trung Quốc tăng 23,1%, Nhật Bản tăng 1,6%, trong khi thị trường Hoa Kỳ giảm 3,6%.
Trong nhóm nông sản chủ lực, rau quả và hồ tiêu nổi lên là những điểm sáng. Kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt 3,65 tỷ USD, tăng 17,7%; riêng xuất khẩu sang Trung Quốc tăng 27,9%, Hoa Kỳ tăng 12,2% và Hàn Quốc tăng 8,4%.
Theo Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam Đặng Phúc Nguyên, dư địa tăng trưởng của ngành còn lớn khi hơn 70% rau quả xuất khẩu hiện vẫn ở dạng tươi. Vì vậy, đầu tư vào chế biến sâu có thể trở thành động lực quan trọng để gia tăng giá trị, hạn chế rủi ro trước biến động thương mại và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Mục tiêu 100 tỷ USD: Cơ hội lớn nhưng áp lực không nhỏ
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp nhận định, kết quả sản xuất và xuất khẩu nông, lâm, thủy sản trong 6 tháng đầu năm khá khả quan, dự kiến vượt kế hoạch đề ra.
Thông thường, xuất khẩu toàn ngành có xu hướng tăng mạnh hơn trong nửa cuối năm nhờ nhu cầu tiêu dùng tại các thị trường lớn gia tăng vào dịp cuối năm. Đây là cơ sở để kỳ vọng kim ngạch xuất khẩu năm 2026 đạt khoảng 73-74 tỷ USD.
Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực vẫn là hàng loạt thách thức. Áp lực giảm giá tại nhiều mặt hàng chủ lực, sự suy giảm ở một số thị trường lớn, tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng cao và cạnh tranh quốc tế gay gắt đang buộc ngành nông nghiệp phải thay đổi nhanh hơn.
Tại Tọa đàm “Làm gì để xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD?”, nhiều chuyên gia cho rằng đây là mục tiêu đầy thách thức, đòi hỏi những giải pháp vượt ra ngoài mô hình tăng trưởng truyền thống.
Ông Tô Nguyễn Thành, chuyên gia khoa học công nghệ về truy xuất nguồn gốc nông thủy sản, cho rằng việc đưa công nghệ vào từng khâu sản xuất của doanh nghiệp cũng như công tác điều hành vĩ mô có thể tạo động lực quan trọng cho chuyển đổi sản xuất.
Theo ông, để tiến tới mục tiêu 100 tỷ USD, cần sự phối hợp đồng bộ giữa các bộ, ngành và đặc biệt là sự chủ động của cộng đồng doanh nghiệp. Công nghệ, truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi số phải trở thành những cấu phần thực chất trong chuỗi giá trị, thay vì chỉ dừng ở các mô hình riêng lẻ.
Rào cản thị trường ngày càng khắt khe
Theo Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn, một số nhóm hàng vẫn duy trì mức tăng trưởng hai con số, như thủy sản tăng 11,4%, rau quả tăng 17,7%, sản phẩm chăn nuôi tăng hơn 34%.
Dù vậy, triển vọng tăng trưởng trong thời gian tới có thể chậm lại dưới tác động của nhiều yếu tố bên ngoài. Tăng trưởng kinh tế toàn cầu suy giảm, xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng, biến động tỷ giá và chi phí logistics đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu.
Đáng chú ý hơn, các thị trường nhập khẩu lớn đang liên tục nâng chuẩn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững và giảm phát thải. Những yêu cầu này ngày càng thể hiện rõ tại Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều thị trường có giá trị cao khác.
Nếu kim ngạch năm 2026 đạt khoảng 75 tỷ USD, để chạm ngưỡng 100 tỷ USD ngay trong năm 2027, xuất khẩu phải tăng khoảng 35%. Đây là mức tăng rất cao trong bối cảnh thị trường khó khăn và cạnh tranh ngày càng gay gắt.
Tuy nhiên, những giải pháp đang được triển khai như cắt giảm thủ tục hành chính, đơn giản hóa điều kiện đầu tư kinh doanh và đẩy mạnh chuyển đổi số được kỳ vọng sẽ tạo thêm dư địa cho hoạt động xuất nhập khẩu nói chung và nông, lâm, thủy sản nói riêng.
Điểm nghẽn chất lượng, kiểm dịch và kiểm nghiệm
Ở góc độ ngành hàng, ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, đánh giá mục tiêu 100 tỷ USD là kỳ vọng cao nhưng không nằm ngoài khả năng nếu Việt Nam khai thác tốt tiềm năng sản xuất và thị trường.
Theo ông, sản xuất nông nghiệp trong nước vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng tích cực, song đã bộc lộ một số điểm nghẽn, nhất là về chất lượng, kiểm dịch và kiểm nghiệm hàng hóa xuất khẩu.
Đây là những vấn đề có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giao hàng, khả năng tiếp cận thị trường và uy tín của nông sản Việt Nam. Vì vậy, muốn tăng trưởng bền vững, việc tháo gỡ các điểm nghẽn kỹ thuật phải được xem là nhiệm vụ cấp thiết.
Không thể đạt 100 tỷ USD bằng mô hình tăng trưởng cũ
Từ góc độ ngành thủy sản, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký VASEP, cho rằng áp lực tăng trưởng là rất lớn. Nếu muốn tiến nhanh tới cột mốc 100 tỷ USD, toàn ngành cần một mô hình phát triển khác biệt thay vì tiếp tục dựa trên những công thức hiện tại.
Theo ông Nam, với tốc độ tăng trưởng thông thường khoảng 15-20%, việc tạo bước nhảy lên 100 tỷ USD trong thời gian ngắn sẽ rất khó. Vì vậy, cần một giải pháp mới, đi cùng cơ chế thực thi đồng bộ từ doanh nghiệp, địa phương, Chính phủ và các bộ, ngành.
Riêng ngành thủy sản dự kiến tăng khoảng 10% trong năm nay, đạt hơn 12 tỷ USD. Nhưng để đóng góp tương xứng vào mục tiêu chung, mức tăng trưởng có thể phải cao hơn đáng kể, đòi hỏi nhiều giải pháp mạnh về thị trường, công nghệ, thể chế và năng lực doanh nghiệp.
Thông điệp được đặt ra khá rõ: muốn có kết quả khác biệt, cần một mô hình tăng trưởng khác biệt.
Chuyển từ “bán sản lượng” sang “bán giá trị”
Theo chuyên gia kinh tế Đặng Kim Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược phát triển nông nghiệp, nông thôn, xuất khẩu nông sản Việt Nam đã có bước phát triển mạnh mẽ trong hơn một thập kỷ qua và trở thành một trong những điểm sáng của nền kinh tế.
Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng gần đây có dấu hiệu chậm lại. Những hạn chế kéo dài như sản xuất nhỏ lẻ, phân tán, thiếu liên kết đang cộng hưởng với các thách thức mới từ yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.
Dù vậy, ông cho rằng mục tiêu 100 tỷ USD không nằm ngoài tầm với nếu Việt Nam thực sự đổi mới đột phá và thay đổi cách làm.
Cùng quan điểm, TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, cho rằng đột phá trước hết phải bắt đầu từ tư duy. Nếu chỉ tập trung sản xuất nông nghiệp để xuất khẩu, mục tiêu tăng trưởng cao sẽ rất khó đạt được. Điều cần thiết là chuyển từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp.
Đây cũng có thể xem là chìa khóa quan trọng nhất của bài toán 100 tỷ USD.
Bởi điều quyết định không chỉ là làm ra nhiều hơn, mà phải tạo ra giá trị cao hơn trên cùng một đơn vị sản phẩm. Nông sản Việt Nam cần được bán bằng chất lượng, thương hiệu, độ tin cậy, khả năng truy xuất nguồn gốc và cả câu chuyện văn hóa gắn với sản phẩm.
Cần một chuỗi giá trị được kết nối đồng bộ
Thực tế cho thấy nhiều mặt hàng nông sản Việt Nam đang đứng trong nhóm dẫn đầu thế giới về sản lượng, nhưng giá trị thu về chưa tương xứng.
Điểm nghẽn nằm ở chỗ chuỗi giá trị chưa được kết nối hiệu quả. Trong chuỗi đó, có những mắt xích người nông dân hoặc doanh nghiệp khó có thể tự giải quyết, đặc biệt là hệ thống truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch, kiểm nghiệm và hạ tầng dữ liệu.
Đây là những lĩnh vực cần vai trò kiến tạo mạnh mẽ hơn từ Nhà nước và các cơ quan công quyền.
Nếu xây dựng được chuỗi giá trị đồng bộ, minh bạch hóa nguồn gốc sản phẩm, nâng năng lực chế biến sâu, phát triển thương hiệu và chuyển từ bán sản lượng sang bán giá trị, kim ngạch xuất khẩu có thể tăng mạnh ngay trên nền tảng năng lực sản xuất hiện có.
Mục tiêu 100 tỷ USD vì thế không chỉ là bài toán của riêng ngành nông nghiệp. Đó là bài toán tổng hợp về thể chế, khoa học công nghệ, logistics, dữ liệu, tiêu chuẩn, thương hiệu và năng lực tổ chức chuỗi.