Công nghệ hạt nhân mở ra hướng đi mới cho nông sản xuất khẩu
Chiều 10/7, Sở Khoa học và Công nghệ TP. Cần Thơ tổ chức Hội thảo khoa học "Ứng dụng năng lượng nguyên tử trong nâng cao chất lượng và năng lực cạnh tranh nông sản xuất khẩu vùng Đồng bằng sông Cửu Long".
Tại hội thảo, các chuyên gia trong và ngoài nước nhận định, công nghệ bức xạ, chiếu xạ cùng nhiều kỹ thuật hạt nhân hiện đại đang tạo ra cơ hội lớn giúp nông sản vùng Đồng bằng sông Cửu Long vượt qua các hàng rào kỹ thuật khắt khe, gia tăng khả năng tiếp cận những thị trường xuất khẩu cao cấp như Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ, Australia và New Zealand.
Đồng bằng sông Cửu Long hiện là vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm của cả nước, đóng góp phần lớn sản lượng lúa gạo, trái cây và thủy sản xuất khẩu. Tuy nhiên, quá trình hội nhập sâu rộng cũng kéo theo áp lực ngày càng lớn từ các tiêu chuẩn quốc tế về an toàn thực phẩm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và truy xuất nguồn gốc.
Theo bà Nguyễn Thị Thương Linh, Phó Giám đốc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Chi nhánh Đồng bằng sông Cửu Long, sau hơn 30 năm hội nhập, quy mô thương mại của Việt Nam đã tăng trưởng mạnh mẽ.
Năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước vượt 930 tỷ USD, trong đó xuất khẩu đạt 475,04 tỷ USD, đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia xuất khẩu lớn trên thế giới và duy trì xuất siêu nhiều năm liên tiếp.
Tuy nhiên, cùng với cơ hội là những yêu cầu kỹ thuật ngày càng khắt khe. Chỉ riêng trong tháng 5/2026, nhiều quy định mới của EU về giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật đã được ban hành, trong khi hệ thống cảnh báo nhanh RASFF tiếp tục ghi nhận một số lô nông sản Việt Nam bị cảnh báo do vượt ngưỡng cho phép.
Theo các chuyên gia, điều này cho thấy lợi thế cạnh tranh của nông sản không còn nằm ở giá bán mà phụ thuộc ngày càng lớn vào khả năng kiểm soát chất lượng xuyên suốt chuỗi sản xuất.
Chiếu xạ - giải pháp giúp nông sản vượt "hàng rào kỹ thuật"
Một trong những nội dung được quan tâm nhất tại hội thảo là ứng dụng công nghệ chiếu xạ trong kiểm dịch thực vật và bảo quản sau thu hoạch.
Theo TS. Nguyễn Anh Tuấn, đại diện Công ty Cổ phần Hạnh Nguyên Logistics, công nghệ chiếu xạ hiện đã được nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Australia, New Zealand và Chile công nhận là biện pháp kiểm dịch thực vật hiệu quả đối với trái cây tươi xuất khẩu.
Khác với quan niệm phổ biến, chiếu xạ không làm thực phẩm trở thành sản phẩm phóng xạ. Đây là phương pháp sử dụng bức xạ ion hóa với liều lượng được kiểm soát nhằm tiêu diệt côn trùng và vi sinh vật gây hại, kéo dài thời gian bảo quản, đồng thời đáp ứng các yêu cầu kiểm dịch của nước nhập khẩu.
Đối với vùng Đồng bằng sông Cửu Long - nơi tập trung nhiều loại trái cây chủ lực như xoài, sầu riêng, thanh long, nhãn, chôm chôm hay vú sữa - công nghệ này được đánh giá có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc mở rộng cơ hội tiếp cận các thị trường cao cấp.
Bên cạnh đó, TS. Lưu Anh Tuyên, Trung tâm Hạt nhân TP. Hồ Chí Minh cho biết, nhiều kỹ thuật hạt nhân hiện đã được ứng dụng hiệu quả trong chọn tạo giống cây trồng, xử lý sau thu hoạch, kiểm soát dịch bệnh và nâng cao chất lượng nông sản.
Các kỹ thuật gây đột biến bằng bức xạ đã góp phần tạo ra nhiều giống cây có năng suất cao, khả năng chống chịu tốt với biến đổi khí hậu và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường quốc tế.
Không chỉ trong nông nghiệp, công nghệ bức xạ còn được ứng dụng rộng rãi trong bảo quản thực phẩm, kiểm định chất lượng, truy xuất nguồn gốc và nhiều lĩnh vực công nghiệp khác.
Cần Thơ xây dựng lộ trình phát triển năng lượng nguyên tử đến năm 2050
Bên cạnh các giải pháp phục vụ xuất khẩu nông sản, hội thảo cũng giới thiệu Chương trình ứng dụng năng lượng nguyên tử phục vụ phát triển kinh tế - xã hội TP. Cần Thơ đến năm 2030, tầm nhìn 2050.
Theo Sở Khoa học và Công nghệ TP. Cần Thơ, năng lượng nguyên tử đang được ứng dụng ngày càng rộng rãi trong các lĩnh vực như y tế, nông nghiệp, công nghiệp, tài nguyên và môi trường.
Nếu được đầu tư đúng hướng và quản lý hiệu quả, công nghệ này sẽ góp phần nâng cao năng suất lao động, chất lượng sản phẩm, hiệu quả sản xuất cũng như bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Đối với lĩnh vực nông nghiệp, thành phố sẽ ưu tiên nghiên cứu và hỗ trợ các mô hình ứng dụng năng lượng nguyên tử trong chế biến thực phẩm, bảo quản sau thu hoạch, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc nhằm nâng cao giá trị nông sản xuất khẩu.
Song song đó, Cần Thơ sẽ tạo điều kiện để phát triển các cơ sở cung cấp dịch vụ chiếu xạ ngay tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, góp phần giảm chi phí logistics cho doanh nghiệp.
Trong lĩnh vực y tế, thành phố tiếp tục đầu tư các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh, xạ trị và y học hạt nhân; đồng thời đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ vận hành hệ thống.
Ở lĩnh vực tài nguyên và môi trường, kỹ thuật hạt nhân sẽ từng bước được ứng dụng trong điều tra nguồn nước dưới đất, giám sát xâm nhập mặn, quan trắc môi trường và xử lý chất thải.
Xây dựng hệ sinh thái công nghệ để nâng tầm nông sản Việt
Theo Sở Khoa học và Công nghệ TP. Cần Thơ, để chương trình phát huy hiệu quả cần có sự phối hợp đồng bộ giữa Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, các trường đại học, viện nghiên cứu, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp.
Các chuyên gia cũng đề xuất sớm đầu tư hệ thống chiếu xạ đạt chuẩn quốc tế ngay tại Đồng bằng sông Cửu Long; mở rộng mạng lưới phòng kiểm nghiệm đạt chuẩn; tăng cường đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu; thúc đẩy nghiên cứu giống mới và đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong chuyển giao công nghệ.
Đối với doanh nghiệp, việc chủ động cập nhật các quy định của thị trường nhập khẩu, kiểm soát chất lượng ngay từ vùng nguyên liệu, đầu tư hoặc liên kết sử dụng dịch vụ chiếu xạ và tuyệt đối không sử dụng hóa chất ngoài danh mục sẽ là những yếu tố quyết định để nâng cao năng lực cạnh tranh.
Trong bối cảnh các tiêu chuẩn thương mại quốc tế ngày càng khắt khe, ứng dụng năng lượng nguyên tử không chỉ giúp nông sản Đồng bằng sông Cửu Long vượt qua các rào cản kỹ thuật mà còn mở ra cơ hội xây dựng chuỗi giá trị bền vững, gia tăng giá trị xuất khẩu và khẳng định vị thế nông sản Việt Nam trên thị trường toàn cầu.