Thực tế cho thấy, mặc dù sở hữu lợi thế lớn về sản lượng nông sản như lúa gạo, trái cây, thủy sản và cà phê, nhưng giá trị gia tăng mà Việt Nam thu được vẫn còn hạn chế do tỷ lệ chế biến sâu còn thấp. Phần lớn sản phẩm vẫn xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu thô hoặc sơ chế, khiến giá trị gia tăng nằm ở khâu trung gian hoặc thị trường nhập khẩu, thay vì ở doanh nghiệp nội địa. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả kinh tế mà còn khiến khu vực công nghiệp nông thôn chưa phát huy hết vai trò trong chuỗi giá trị nông nghiệp.
Một trong những ví dụ điển hình cho hướng đi đúng của công nghiệp chế biến nông sản là Công ty CP Nafoods Group, doanh nghiệp chuyên về chế biến sâu các sản phẩm từ chanh leo và trái cây nhiệt đới. Thay vì cạnh tranh ở thị trường nông sản thô, Nafoods tập trung vào sản xuất puree, nước ép và nguyên liệu thực phẩm phục vụ ngành công nghiệp chế biến thực phẩm toàn cầu. Mô hình này cho thấy khi nông sản được đưa vào chuỗi chế biến công nghiệp, giá trị gia tăng tăng lên đáng kể, đồng thời giảm phụ thuộc vào biến động giá nguyên liệu thô.
Ở lĩnh vực thủy sản, Công ty CP Vĩnh Hoàn là một trong những doanh nghiệp tiêu biểu của ngành chế biến cá tra xuất khẩu. Không chỉ dừng lại ở việc nuôi trồng và sơ chế, Vĩnh Hoàn đã đầu tư mạnh vào hệ thống chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm từ phi lê cá, collagen, gelatin cho đến các sản phẩm giá trị gia tăng cao phục vụ ngành thực phẩm và dược phẩm. Nhờ chiến lược này, doanh nghiệp không chỉ đứng vững trước biến động thị trường quốc tế mà còn nâng cao đáng kể giá trị trên mỗi đơn vị sản phẩm xuất khẩu.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều doanh nghiệp chế biến gạo cũng đang chuyển dịch theo hướng tương tự. Công ty CP Tân Long là một ví dụ khi tập trung vào xây dựng chuỗi giá trị lúa gạo khép kín, từ vùng nguyên liệu, xay xát, chế biến đến xuất khẩu. Việc kiểm soát toàn bộ chuỗi giúp doanh nghiệp không chỉ đảm bảo chất lượng mà còn nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế, đặc biệt trong phân khúc gạo chất lượng cao.
Tuy nhiên, dù đã xuất hiện những điểm sáng, ngành chế biến nông sản Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức mang tính hệ thống. Quy mô doanh nghiệp chế biến còn nhỏ, mức độ đầu tư công nghệ chưa đồng đều, liên kết giữa vùng nguyên liệu và nhà máy chế biến còn lỏng lẻo. Bên cạnh đó, chi phí logistics và tiêu chuẩn thị trường quốc tế ngày càng cao cũng tạo áp lực lớn lên doanh nghiệp công nghiệp nông thôn.
Một vấn đề đáng chú ý khác là sự mất cân đối giữa sản xuất nguyên liệu và năng lực chế biến. Trong nhiều ngành hàng, vùng nguyên liệu có thể phát triển mạnh nhưng thiếu nhà máy chế biến đủ năng lực khiến nông sản vẫn phải tiêu thụ dưới dạng thô hoặc phụ thuộc vào thương lái. Điều này làm giảm vai trò của công nghiệp nông thôn trong việc dẫn dắt giá trị nông nghiệp.
Từ thực tiễn đó có thể thấy, chế biến nông sản không chỉ là một ngành kinh tế đơn thuần mà còn là “điểm nghẽn chiến lược” quyết định khả năng nâng cấp giá trị của nông nghiệp Việt Nam. Nếu không giải quyết được nút thắt này, công nghiệp nông thôn sẽ khó có thể bứt phá, dù sản lượng nông nghiệp có tăng trưởng mạnh đến đâu.
Trong giai đoạn tới, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng số lượng nhà máy chế biến, mà quan trọng hơn là nâng cấp công nghệ, phát triển chuỗi liên kết và xây dựng hệ sinh thái chế biến nông sản bền vững. Khi đó, công nghiệp nông thôn mới thực sự trở thành động lực gia tăng giá trị cho nông nghiệp Việt Nam, thay vì chỉ dừng lại ở vai trò hỗ trợ sản xuất thô.
