Chuỗi cung ứng toàn cầu biến động, ngành phân bón chịu sức ép lớn
Tại Hội thảo “Định hướng phát triển ngành phân bón quốc gia trong bối cảnh biến động địa chính trị toàn cầu”, các chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp cùng nhận định ngành phân bón đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với nhiều cơ hội và thách thức đan xen.
Theo TS. Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam, các xung đột địa chính trị, cạnh tranh chiến lược giữa những nền kinh tế lớn cùng các biện pháp trừng phạt và hạn chế thương mại đang tác động mạnh đến nguồn nguyên liệu đầu vào.
Doanh nghiệp phân bón phải đối mặt với chi phí logistics tăng, thời gian giao hàng kéo dài và áp lực đa dạng hóa nguồn cung. Những biến động này càng trở nên đáng lo ngại khi phân bón là một trong những vật tư thiết yếu, tác động trực tiếp đến năng suất và chất lượng sản xuất nông nghiệp.
“Để duy trì năng suất và chất lượng sản xuất nông nghiệp, phân bón luôn là một trong những vật tư đầu vào thiết yếu. Vì vậy, bất kỳ biến động nào của thị trường phân bón thế giới cũng đều tác động trực tiếp đến chi phí sản xuất, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và thu nhập của người nông dân”, ông Phùng Hà nhấn mạnh.
Không chỉ chịu sức ép từ địa chính trị, chuỗi cung ứng phân bón toàn cầu còn đang được tái cấu trúc mạnh mẽ sau những đứt gãy trong giai đoạn vừa qua. Điều này buộc doanh nghiệp phải tính toán lại chiến lược nguyên liệu, tồn kho, vận tải và thị trường nếu muốn giảm thiểu rủi ro.
Từ bảo đảm nguồn cung đến nâng cao khả năng chống chịu
Theo ông Nguyễn Trí Ngọc, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam, ngành phân bón đang bước vào giai đoạn mới trong bối cảnh thế giới biến động sâu sắc về địa chính trị, năng lượng, khí hậu, công nghệ và thương mại.
Trong bức tranh đó, mục tiêu phát triển của ngành không thể chỉ dừng ở việc bảo đảm đủ phân bón cho sản xuất nông nghiệp.
Yêu cầu mới là xây dựng một ngành có mức độ tự chủ cao hơn, khả năng chống chịu tốt hơn, phát triển xanh hơn và dựa nhiều hơn vào khoa học - công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo.
Đây là sự thay đổi căn bản về tư duy phát triển. Nếu trước đây bài toán chủ yếu là sản xuất bao nhiêu, cung ứng thế nào, thì hiện nay doanh nghiệp còn phải trả lời hàng loạt câu hỏi mới: nguyên liệu đến từ đâu, mức tiêu hao năng lượng ra sao, phát thải bao nhiêu, sản phẩm có phù hợp với nông nghiệp xanh hay không và khả năng truy xuất nguồn gốc đến đâu.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, Hiệp hội Phân bón Việt Nam kiến nghị xây dựng chiến lược phát triển ngành dài hạn; tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách; thúc đẩy chuyển đổi xanh và chuyển đổi số; hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, đồng thời xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh.
Phân bón giả vẫn là vấn đề nhức nhối
Bên cạnh áp lực từ thị trường quốc tế, ngành phân bón còn đối mặt với một thách thức kéo dài trong nước: tình trạng phân bón giả, phân bón kém chất lượng.
Theo ý kiến của các chuyên gia, doanh nghiệp và nhà quản lý tại hội thảo, vấn đề này tiếp tục ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của nông dân, gây thiệt hại cho doanh nghiệp làm ăn chân chính và cản trở sự phát triển bền vững của toàn ngành.
Với người nông dân, sử dụng phân bón không bảo đảm chất lượng có thể làm tăng chi phí nhưng không mang lại hiệu quả tương xứng, thậm chí ảnh hưởng đến đất đai và năng suất cây trồng.
Với doanh nghiệp, hàng giả và hàng kém chất lượng tạo ra môi trường cạnh tranh thiếu công bằng, làm suy giảm niềm tin của thị trường.
Bởi vậy, tái cấu trúc ngành phân bón không chỉ là câu chuyện công nghệ hay nguồn nguyên liệu. Một thị trường minh bạch, có khả năng kiểm soát chất lượng và bảo vệ doanh nghiệp chân chính cũng là điều kiện nền tảng.
Doanh nghiệp đối mặt áp lực nguyên liệu, năng lượng và chi phí
Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Nguyễn Hữu Tú, Tổng Giám đốc Tập đoàn Hóa chất Việt Nam, cho biết lĩnh vực phân bón hiện chiếm khoảng 50% tổng giá trị sản xuất của tập đoàn.
Tuy nhiên, những bất ổn địa chính trị trên thế giới đang gây đứt gãy chuỗi cung ứng, khiến giá nguyên liệu đầu vào biến động mạnh và tạo thêm khó khăn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Một thách thức đáng chú ý khác là nhiều nguồn nguyên liệu chiến lược, trong đó có quặng apatit chất lượng cao, đang dần cạn kiệt. Doanh nghiệp phải đầu tư công nghệ tuyển quặng với chi phí lớn hơn trong điều kiện khai thác ngày càng phức tạp.
Cùng với đó, giá điện, than, nguyên vật liệu và chi phí vận chuyển liên tục gia tăng, tạo áp lực trực tiếp lên giá thành sản xuất.
Những yếu tố này cho thấy bài toán cạnh tranh của ngành phân bón ngày càng phức tạp. Doanh nghiệp không chỉ phải bảo đảm nguồn nguyên liệu mà còn phải tối ưu năng lượng, đổi mới công nghệ và nâng cao hiệu quả vận hành.
Chuyển đổi xanh từ yêu cầu thành động lực cạnh tranh
Theo ông Nguyễn Hữu Tú, trước những thách thức mới, ngành hóa chất và phân bón buộc phải đẩy nhanh quá trình chuyển đổi xanh.
Tập đoàn Hóa chất Việt Nam xác định đổi mới công nghệ, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh là những trụ cột phát triển trong thời gian tới. Trọng tâm là đầu tư chiều sâu, cải tiến công nghệ và phát triển các dòng sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn.
Doanh nghiệp đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu phân bón hữu cơ, phân bón vi sinh; triển khai mô hình kinh tế tuần hoàn; tái chế chất thải; tận dụng nhiệt thừa và tối ưu hóa sử dụng năng lượng nhằm giảm phát thải, nâng cao hiệu quả sản xuất.
Tổng Công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau cũng đề xuất xây dựng cơ chế hỗ trợ phù hợp để thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và giảm phát thải trong sản xuất phân bón.
Theo hướng này, cần khuyến khích phát triển các dòng sản phẩm có hiệu quả sử dụng cao, thân thiện hơn với môi trường, phù hợp với yêu cầu của nền nông nghiệp xanh và những tiêu chuẩn quốc tế ngày càng nghiêm ngặt.
Chuyển đổi xanh vì thế không chỉ là trách nhiệm môi trường. Đây còn là cơ hội để doanh nghiệp tái cấu trúc sản phẩm, giảm chi phí dài hạn và nâng cao sức cạnh tranh.
Bốn thách thức lớn của ngành phân bón
Theo ông Nguyễn Trí Ngọc, ngành phân bón hiện đối mặt với bốn nhóm thách thức lớn, gồm:
- Giá nguyên liệu và năng lượng biến động mạnh;
- Rủi ro chuỗi cung ứng và logistics;
- Áp lực cạnh tranh từ sản phẩm nhập khẩu;
- Yêu cầu chuyển đổi xanh và giảm phát thải ngày càng khắt khe.
Những sức ép này đang định hình lại tương lai của ngành. Xu hướng phát triển được dự báo chuyển dần từ các sản phẩm truyền thống sang những dòng phân bón có hiệu suất sử dụng cao hơn, giảm tác động tới môi trường và phù hợp với phương thức canh tác hiện đại.
Trong đó, phân bón hữu cơ - sinh học, phân bón thông minh và các giải pháp dinh dưỡng chính xác được xem là những hướng phát triển đáng chú ý.
Đây cũng là sự thay đổi cần thiết khi nông nghiệp đang chuyển từ mục tiêu đơn thuần tăng năng suất sang tối ưu đầu vào, bảo vệ sức khỏe đất, giảm phát thải và nâng cao chất lượng nông sản.
Cần chính sách thúc đẩy phân bón hữu cơ
PGS.TS Phạm Thị Vượng, Phó Chủ tịch Hội Nông nghiệp Tuần hoàn Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Ứng dụng Công nghệ sinh học Quế Lâm, kiến nghị cần có thêm cơ chế, chính sách hỗ trợ và khuyến khích doanh nghiệp sản xuất phân bón hữu cơ thông qua thu gom, xử lý chất thải hữu cơ.
Theo bà, cần quan tâm đến những mô hình doanh nghiệp đang triển khai theo hướng này, đồng thời có chính sách phù hợp nhằm hỗ trợ và bảo vệ năng lực sản xuất phân bón hữu cơ trong nước.
Đề xuất trên đặt ra một hướng tiếp cận rộng hơn đối với ngành phân bón: gắn sản xuất với kinh tế tuần hoàn.
Nếu nguồn phụ phẩm và chất thải hữu cơ được thu gom, xử lý và tái sử dụng hiệu quả, ngành phân bón không chỉ có thêm nguồn nguyên liệu mà còn góp phần giảm áp lực môi trường và cải thiện sức khỏe đất.
Hướng tới ngành phân bón hiện đại vào năm 2035
Mục tiêu đến năm 2035 là từng bước xây dựng ngành phân bón Việt Nam trở thành ngành công nghiệp hiện đại, có khả năng chống chịu cao, nâng cao mức độ tự chủ về nguyên liệu và công nghệ, đồng thời đóng góp tích cực cho nền nông nghiệp xanh, bền vững.
Theo bà Nguyễn Thị Hiền, Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau, để hiện thực hóa mục tiêu này, ngành cần phát triển dựa trên năm trụ cột chiến lược: tự chủ, xanh, thông minh, liên kết và hội nhập.
Năm trụ cột này phản ánh khá đầy đủ yêu cầu tái cấu trúc trong giai đoạn mới. Tự chủ để giảm rủi ro nguồn cung; xanh để thích ứng với yêu cầu môi trường; thông minh để nâng hiệu quả sản xuất; liên kết để hình thành chuỗi giá trị bền vững; hội nhập để nâng cao sức cạnh tranh quốc tế.
Phân bón hữu cơ, sinh học từng bước tăng tỷ trọng
Theo số liệu thống kê giai đoạn 2015-2025, mỗi năm Việt Nam sử dụng trung bình khoảng 10,27 triệu tấn phân bón thương phẩm.
Trong đó, phân bón vô cơ vẫn chiếm tỷ trọng lớn, khoảng 7,6 triệu tấn. Tuy nhiên, tỷ lệ phân bón hữu cơ và sinh học đã tăng từ 12% lên khoảng 16%.
Sự dịch chuyển này cho thấy nhu cầu đối với các giải pháp dinh dưỡng cây trồng theo hướng bền vững đang từng bước gia tăng.
Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh đặt mục tiêu nâng tỷ lệ sản phẩm phân bón hữu cơ được phép lưu hành lên 30% và nâng công suất sản xuất lên 5 triệu tấn.
Đây được kỳ vọng là một trong những giải pháp góp phần cải thiện sức khỏe đất, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và đáp ứng các cam kết giảm phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp.
Tái cấu trúc để không bị động trước biến động toàn cầu
Những biến động địa chính trị, năng lượng và thương mại cho thấy ngành phân bón khó có thể tiếp tục phát triển theo mô hình cũ.
Một ngành phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu bên ngoài sẽ dễ bị tổn thương khi chuỗi cung ứng đứt gãy. Một ngành tiêu hao nhiều năng lượng sẽ chịu áp lực lớn khi giá đầu vào tăng. Một ngành chậm chuyển đổi xanh cũng có nguy cơ mất lợi thế khi tiêu chuẩn thị trường thay đổi.
Bởi vậy, tái cấu trúc không chỉ là giải pháp ứng phó với khó khăn trước mắt mà là yêu cầu dài hạn.
Từ chủ động nguồn nguyên liệu, đổi mới công nghệ, phát triển sản phẩm xanh đến kiểm soát hàng giả và xây dựng thị trường minh bạch, ngành phân bón Việt Nam cần một quá trình chuyển đổi đồng bộ. Chỉ khi nâng cao được khả năng tự chủ, sức chống chịu và năng lực đổi mới, ngành mới có thể vừa bảo đảm đầu vào cho nông nghiệp, vừa thích ứng với những biến động ngày càng khó lường của kinh tế toàn cầu.