Làng nghề trăm tuổi và những đôi tay gìn giữ nghề tổ
Nhắc đến Sơn Đồng, nhiều người nghĩ ngay đến những pho tượng Phật uy nghiêm, những bộ hoành phi câu đối tinh xảo hay các sản phẩm đồ thờ được chế tác công phu. Trải qua hàng trăm năm phát triển, nghề tạc tượng và chạm khắc gỗ đã trở thành bản sắc văn hóa đặc trưng của địa phương.
Hiện nay, nghề truyền thống vẫn đóng vai trò chủ đạo trong đời sống kinh tế của người dân Sơn Đồng. Phần lớn các hộ gia đình trong xã đều tham gia vào hoạt động sản xuất, kinh doanh các sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ gỗ. Hàng nghìn lao động địa phương gắn bó với nghề, tạo nên một cộng đồng làng nghề sôi động và bền vững. Điều đặc biệt ở Sơn Đồng là sự chuyên môn hóa trong sản xuất. Sự liên kết giữa các hộ tạo thành một quy trình sản xuất hoàn chỉnh, góp phần nâng cao chất lượng và giá trị của từng sản phẩm.
Bên cạnh lực lượng lao động đông đảo, Sơn Đồng còn sở hữu đội ngũ nghệ nhân và thợ lành nghề giàu kinh nghiệm. Chính những con người ấy đã góp phần đưa sản phẩm của làng nghề có mặt ở nhiều đình, chùa, đền, phủ và công trình tâm linh trên khắp cả nước.
Nhiều thế hệ nối tiếp nhau giữ nghề
Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm nghề gỗ mỹ nghệ, nghệ nhân Nguyễn Đức Mạnh đã sớm làm quen với mùi gỗ mới, tiếng đục đẽo và những xưởng nghề nhộn nhịp từ khi còn nhỏ. Ông cho biết nghề làm tượng và đồ thờ đã được gia đình duy trì qua nhiều thế hệ. Từ đời ông nội, đến đời bố và nay là thế hệ của ông cùng các con cháu tiếp tục theo nghề.
"Gia đình tôi làm nghề từ thời ông nội những năm 80 đổ về trước. Đến thời chúng tôi đi học rồi về làm nghề, những năm 1987, 1990 là phát triển rất mạnh về làng nghề, đến bây giờ thế hệ con cháu vẫn tiếp tục gắn bó với nghề, các cháu nội cũng đã phải làm nghề rồi."
Đối với ông Mạnh, nghề gỗ không chỉ là kế sinh nhai mà còn là trách nhiệm gìn giữ di sản gia đình. Những kiến thức về tạo hình, chạm khắc và hoàn thiện sản phẩm được truyền lại chủ yếu thông qua quá trình học việc trực tiếp trong xưởng. Ông nhớ lại những ngày đầu học nghề khi còn là một cậu bé thường xuyên theo chân người lớn trong gia đình. Từ những công việc đơn giản như dọn xưởng, đánh giấy ráp đến học cách cầm đục, đọc dáng tượng, mọi kỹ năng đều được tích lũy từng chút một theo thời gian.
"Nghề này không thể học ngày một ngày hai. Muốn làm được phải có thời gian quan sát, thực hành và kiên trì rất lâu..."
Trải qua nhiều năm gắn bó, ông dần trở thành người thợ lành nghề và hiện nay trực tiếp quản lý hoạt động sản xuất của cơ sở gia đình. Dù máy móc hỗ trợ ngày càng nhiều, ông vẫn cho rằng yếu tố quyết định giá trị sản phẩm nằm ở đôi tay và kinh nghiệm của người thợ. Theo ông, mỗi tác phẩm đều mang ý nghĩa riêng, đặc biệt là các sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, tâm linh. Vì vậy người làm nghề không chỉ cần kỹ thuật mà còn phải làm việc bằng sự cẩn trọng và tôn trọng đối với giá trị văn hóa truyền thống.
Từ khúc gỗ thô đến tác phẩm mang dấu ấn thời gian
Để tạo nên một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ Sơn Đồng phải trải qua nhiều công đoạn khác nhau, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhóm nghề. Theo nghệ nhân Nguyễn Đức Mạnh, bước đầu tiên là lựa chọn nguyên liệu. Chất lượng gỗ có ảnh hưởng trực tiếp đến độ bền và giá trị của sản phẩm. Tùy từng loại tượng hoặc đồ thờ mà người thợ sẽ lựa chọn các loại gỗ phù hợp.
Sau khi chuẩn bị nguyên liệu, gỗ được xử lý và tạo phôi. Đây là giai đoạn định hình kích thước, tỷ lệ và kết cấu tổng thể của sản phẩm. Tiếp đó là công đoạn chạm khắc, được xem là phần thể hiện rõ nhất tay nghề của người thợ. Những đường nét trên khuôn mặt tượng, hoa văn trang trí hay các chi tiết trang phục đều được tạo nên bằng kỹ thuật thủ công tỉ mỉ.
"Làm nghề thì chia ra rất nhiều công đoạn, đục làm tượng sẽ theo kích thước từng quan, tạo từ phôi đến đục chạm từng đường nét. Bây giờ đã có hỗ trợ về máy nhưng đại đa số vẫn là thủ công. Giai đoạn nào cũng khó, nhưng đặc biệt nhất là giai đoạn đục chạm, thợ phải lành nghề, đục con rồng phải sắc nét, ví dụ như con rồng thời Lý khác thời Nguyễn, thời Lê. Hoặc công đoạn sơn, phải làm sao cho nó chuẩn, sơn không bị rạn”
Sau khi hoàn thiện phần tạo hình, sản phẩm được chuyển sang các công đoạn xử lý bề mặt, sơn son và thếp vàng. Đây cũng là giai đoạn đòi hỏi nhiều kinh nghiệm bởi mỗi lớp sơn cần thời gian khô và xử lý đúng kỹ thuật để đảm bảo độ bền lâu dài. Đối với các sản phẩm cao cấp, thời gian hoàn thiện có thể kéo dài nhiều tháng. Mỗi công đoạn đều được kiểm tra kỹ lưỡng trước khi chuyển sang bước tiếp theo nhằm bảo đảm chất lượng cuối cùng.
Dù nghề truyền thống đang đứng trước nhiều thay đổi của thị trường và công nghệ, nghệ nhân Nguyễn Đức Mạnh vẫn tin rằng những giá trị thủ công sẽ luôn có chỗ đứng riêng. Ngày nay, bên cạnh việc duy trì phương pháp chế tác truyền thống, nhiều cơ sở tại Sơn Đồng đã chủ động đổi mới mẫu mã và mở rộng thị trường. Tuy nhiên, tinh thần gìn giữ nghề tổ vẫn là giá trị cốt lõi được các thế hệ người thợ nơi đây trân trọng.
Từ những khúc gỗ thô sơ, qua bàn tay tài hoa của các nghệ nhân, những tác phẩm mang giá trị văn hóa và tâm linh tiếp tục được tạo nên mỗi ngày. Và ở làng nghề Sơn Đồng, câu chuyện giữ nghề không chỉ là câu chuyện của một cá nhân hay một gia đình, mà là hành trình bền bỉ của cả một cộng đồng đang cùng nhau gìn giữ một phần di sản quý báu của dân tộc./.
