Năng suất phải trở thành nhiệm vụ trung tâm
Ngày 14/8, tại TP. Hồ Chí Minh, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Ban Chính sách, chiến lược Trung ương và Tổ chức Năng suất châu Á (APO) tổ chức Diễn đàn Năng suất chất lượng quốc gia 2026, với chủ đề “Bứt phá năng suất dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để Việt Nam tiến nhanh tới tầm nhìn 2045”.
Phát biểu tại diễn đàn, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng cho biết, sau 40 năm đổi mới, tiềm lực của nền kinh tế Việt Nam đã có bước tiến vượt bậc. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng vẫn dựa nhiều vào mở rộng nguồn lực hơn là nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Kinh nghiệm của các nền kinh tế trong khu vực cho thấy, để vượt qua bẫy thu nhập trung bình, một trong những điều kiện quan trọng là phải trải qua giai đoạn tăng tốc mạnh mẽ về năng suất.
Trong bối cảnh mới, năng suất không còn đơn thuần là làm nhanh hơn theo cách cũ, mà phải là khả năng tạo ra nhiều giá trị hơn bằng công nghệ, dữ liệu và phương thức quản trị mới, đồng thời đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về chất lượng và môi trường để được thị trường chấp nhận.
Theo Phó Thủ tướng, nâng cao năng suất không phải một phong trào và cũng không phải nhiệm vụ riêng của ngành khoa học và công nghệ, mà cần trở thành một trong những nhiệm vụ trung tâm của cả hệ thống trong giai đoạn 2026 - 2030.
Lấy năng suất thực tế làm thước đo
Từ yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh ba định hướng lớn.
Trước hết, hoạt động nâng cao năng suất cần chuyển mạnh từ cách làm theo phong trào sang chuyển đổi sâu, thực chất và có thể đo lường, trong đó các chỉ tiêu năng suất phải trở thành một trong những thước đo quan trọng trong công tác điều hành.
Để thực hiện mục tiêu đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng đạt trên 55%, đồng thời đưa năng suất lao động khu vực kinh tế tư nhân tăng bình quân 8,5 - 9,5%/năm, Phó Thủ tướng đề nghị nghiên cứu đưa các chỉ tiêu về năng suất và chất lượng vào hệ thống chỉ tiêu điều hành của từng bộ, ngành, địa phương, tập đoàn và tổng công ty.
Cách tiếp cận này nhằm chuyển trọng tâm từ việc đánh giá số lượng chương trình, dự án hay doanh nghiệp được hỗ trợ sang hiệu quả cuối cùng mà các chính sách tạo ra đối với năng suất.
Đưa AI và chuyển đổi số vào dây chuyền sản xuất
Định hướng thứ hai là đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành nguồn tạo ra năng suất mới; đồng thời coi chất lượng và tiêu chuẩn như “tấm hộ chiếu” để hàng hóa tiếp cận thị trường.
Theo đó, chuyển đổi số và AI cần được đưa sâu vào dây chuyền sản xuất và quy trình quản trị, thay vì chỉ dừng lại ở việc ứng dụng các phần mềm phục vụ công việc văn phòng.
Điều quan trọng không chỉ là doanh nghiệp sử dụng công nghệ gì, mà còn nằm ở khả năng hấp thụ, làm chủ và chuyển công nghệ thành hiệu quả sản xuất, kinh doanh thực tế.
Yêu cầu này đặc biệt quan trọng đối với cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa - khu vực chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế nhưng còn gặp nhiều hạn chế về nguồn lực đầu tư và năng lực tiếp cận công nghệ mới.
Song song với quá trình chuyển đổi công nghệ, hạ tầng chất lượng quốc gia cũng cần được hiện đại hóa, số hóa và đi trước một bước, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng cao của các thị trường lớn.
Huy động cả doanh nghiệp và khu vực công
Định hướng thứ ba là huy động đồng bộ doanh nghiệp nhà nước, khu vực kinh tế tư nhân và khu vực công tham gia quá trình nâng cao năng suất.
Phó Thủ tướng cho rằng các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp cần chuyển từ dàn trải sang có trọng tâm, trọng điểm. Hiệu quả chính sách cần được đánh giá bằng mức tăng năng suất thực tế, thay vì chỉ dựa trên số lượng doanh nghiệp được hỗ trợ.
Đối với khu vực công, sau khi vận hành chính quyền địa phương hai cấp, mỗi cơ quan cần tiếp tục cải tiến phương thức phục vụ người dân và doanh nghiệp theo hướng quy trình gọn hơn, thời gian xử lý ngắn hơn và chi phí tuân thủ thấp hơn.
Năng suất của khu vực công vì thế không chỉ được thể hiện trong hoạt động nội bộ của cơ quan nhà nước mà còn tác động trực tiếp tới chi phí hoạt động của doanh nghiệp và toàn bộ nền kinh tế.
Xây dựng kế hoạch nâng cao năng suất quốc gia giai đoạn mới
Về nhiệm vụ thời gian tới, Bộ Khoa học và Công nghệ được đề nghị khẩn trương sơ kết việc thực hiện Kế hoạch tổng thể nâng cao năng suất dựa trên nền tảng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giai đoạn 2021 - 2030.
Trên cơ sở đó, Bộ nghiên cứu, trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch nâng cao năng suất quốc gia cho giai đoạn mới, dự kiến hoàn thành trong quý III/2026.
Kế hoạch mới cần bổ sung những nội dung phù hợp với xu hướng phát triển hiện nay như năng suất dựa trên AI và dữ liệu, năng suất xanh, năng suất khu vực công, tiêu chuẩn và đo lường số.
Một nhiệm vụ quan trọng khác là xây dựng bộ chỉ tiêu đo lường năng suất ở cấp nền kinh tế, ngành, địa phương và doanh nghiệp; hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia về năng suất và công bố Báo cáo Năng suất Việt Nam hằng năm bằng tiếng Việt và tiếng Anh.
Đây sẽ là nền tảng để năng suất được đo lường bằng dữ liệu cụ thể, tạo cơ sở cho việc hoạch định chính sách và đánh giá hiệu quả thực hiện.
Hiện đại hóa “hạ tầng chất lượng” quốc gia
Cùng với hệ thống đo lường năng suất, Phó Thủ tướng yêu cầu tiếp tục hiện đại hóa hạ tầng chất lượng quốc gia, trong đó ưu tiên đầu tư năng lực đo lường, thử nghiệm và chứng nhận phục vụ các công nghệ chiến lược và dự án trọng điểm quốc gia.
Các nhiệm vụ được đặt ra gồm đẩy mạnh tiêu chuẩn số, chứng chỉ hiệu chuẩn số; mở rộng việc thừa nhận lẫn nhau đối với kết quả đánh giá sự phù hợp; đồng thời chủ động tham gia xây dựng tiêu chuẩn quốc tế đối với các công nghệ mới.
Trong bối cảnh thị trường thế giới ngày càng đặt ra những yêu cầu khắt khe về chất lượng, an toàn, môi trường và tính bền vững, hệ thống tiêu chuẩn không chỉ là công cụ quản lý mà còn trực tiếp quyết định khả năng tiếp cận thị trường của sản phẩm.
Phát triển nguồn nhân lực cho năng suất
Cùng với công nghệ và thể chế, nguồn nhân lực được xác định là một trong những yếu tố quyết định khả năng nâng cao năng suất dài hạn.
Theo định hướng được đưa ra tại diễn đàn, Việt Nam cần hình thành đội ngũ chuyên gia năng suất quốc gia đạt chuẩn khu vực; nghiên cứu đưa nội dung về năng suất, chất lượng và đổi mới sáng tạo vào chương trình đào tạo đại học và giáo dục nghề nghiệp.
Đồng thời, việc đào tạo kỹ năng số cho người lao động cần được đẩy mạnh nhằm giúp lực lượng lao động thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của công nghệ, AI và phương thức tổ chức sản xuất mới.
Hợp tác quốc tế cũng cần được tăng cường thông qua việc phát huy vai trò của Tổ chức Năng suất châu Á, Tổ chức Lao động Quốc tế và các đối tác, đồng thời tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của những nền kinh tế thành công trong quá trình chuyển đổi kép - số hóa và xanh hóa.
Từ công nghệ đến giá trị thực tế
Phát biểu tại diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho rằng Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng nhanh nhưng đồng thời phải bền vững.
Khi dư địa tăng trưởng dựa trên việc mở rộng các yếu tố đầu vào ngày càng hạn chế, năng suất phải trở thành nguồn lực chủ yếu của tăng trưởng dài hạn.
Bứt phá năng suất vì thế không đơn thuần là làm ra nhiều sản phẩm hơn, mà là tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng một nguồn lực. Trong đó, năng suất tạo ra hiệu quả, còn chất lượng tạo dựng niềm tin và khả năng tiếp cận thị trường.
Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, khoa học và công nghệ tạo ra năng lực mới; đổi mới sáng tạo chuyển năng lực đó thành giá trị; chuyển đổi số, dữ liệu và AI nâng cao hiệu quả; còn tiêu chuẩn, đo lường và chất lượng giúp những kết quả này trở nên đáng tin cậy và được thị trường chấp nhận.
Đây cũng là chuỗi liên kết cần được hình thành rõ nét hơn trong nền kinh tế: từ khoa học và công nghệ đến đổi mới sáng tạo, từ dữ liệu và AI đến năng suất, và từ năng suất đến giá trị cạnh tranh thực tế.
Trong giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng tốc ứng dụng công nghệ, mà quan trọng hơn là biến công nghệ thành năng suất có thể đo lường trong từng doanh nghiệp, từng cơ quan và từng người lao động. Khi đó, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số mới thực sự trở thành động lực cho tăng trưởng nhanh và bền vững.