Tiếp thêm nội lực cho những vùng đất còn nhiều gian khó
Dọc miền Tây Quảng Trị, dưới những dãy núi Trường Sơn hùng vĩ, nhiều bản làng thuộc các xã Đakrông, A Dơi, Lìa, Tà Rụt hay Tân Lập vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn do thiên tai khắc nghiệt, địa hình chia cắt và hạn chế về hạ tầng, sinh kế.
Tuy nhiên, chính tại những vùng đất còn nhiều thử thách ấy, các mô hình cộng đồng thích ứng với biến đổi khí hậu, sinh kế xanh và trường học an toàn đang tạo nên những chuyển biến tích cực, mở ra cơ hội phát triển lâu dài cho người dân địa phương.
Đồng hành cùng hành trình đó là Chương trình “Tiến về phía trước” (Resilience First Programme) do Chính phủ Ireland tài trợ thông qua Đại sứ quán Ireland tại Việt Nam, được triển khai bởi Plan International Việt Nam, CARE International tại Việt Nam và Trung tâm Nghiên cứu phát triển sáng kiến cộng đồng (RIC).
Tại Quảng Trị, chương trình được thực hiện từ tháng 6/2022 và kéo dài đến tháng 9/2028 tại các xã A Dơi, Tân Lập, Lìa, Đakrông và Tà Rụt - những địa bàn tập trung đông đồng bào Pa Cô, Vân Kiều, có tỷ lệ hộ nghèo cao và dễ bị tổn thương trước tác động của biến đổi khí hậu.
Điểm khác biệt của chương trình nằm ở phương pháp tiếp cận “lấy cộng đồng làm trung tâm”. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà trực tiếp tham gia xác định nhu cầu, lựa chọn ưu tiên, xây dựng kế hoạch và vận hành các mô hình tại địa phương.
Đến nay, chương trình đã hỗ trợ 130 hộ dân cải thiện sinh kế và nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu; hơn 7.400 người hưởng lợi từ 42 công trình hạ tầng vi mô thích ứng khí hậu và 19 trường học triển khai các hoạt động trường học an toàn, thích ứng với biến đổi khí hậu.
Trao quyền từ những điều giản dị nhất
Những ngày cuối tháng 5, trong chuyến công tác của Đại sứ quán Ireland tại Việt Nam cùng các tổ chức phát triển quốc tế đến các địa phương triển khai chương trình, hình ảnh về sự nỗ lực bền bỉ của người dân vùng cao hiện lên rõ nét.
Tại xã Đakrông, hoạt động truyền thông thay đổi hành vi về thích ứng biến đổi khí hậu do phụ nữ dẫn dắt diễn ra trong không khí gần gũi, chân thành. Không phải những bài giảng khô khan, nội dung được truyền tải thông qua những câu chuyện đời thường về chia sẻ việc nhà, tiết kiệm nước, thay đổi tập quán sản xuất hay cùng nhau chăm lo gia đình.
Câu chuyện của anh Hồ Văn Bôn, người dân tộc thiểu số ở thôn Klu, xã Đakrông, khiến nhiều người xúc động. Dù bản thân là người khuyết tật, vợ mắc bệnh thần kinh và cuộc sống còn nhiều khó khăn, anh vẫn nỗ lực lao động để chăm lo cho gia đình.
Theo anh Bôn, phụ nữ vùng đồng bào dân tộc thiểu số thường chịu nhiều thiệt thòi nên càng cần được yêu thương, sẻ chia. Không chỉ quán xuyến gia đình, nhiều phụ nữ còn cùng chồng lao động sản xuất, gánh vác cuộc sống trong điều kiện còn nhiều thiếu thốn.
Từ những câu chuyện giản dị ấy, chương trình đang từng bước góp phần thay đổi nhận thức cộng đồng về bình đẳng giới, trách nhiệm sẻ chia và phát triển bao trùm, tạo nền tảng cho sự thay đổi bền vững từ bên trong mỗi gia đình.
Những mô hình nhỏ mở ra tư duy phát triển dài hạn
Ở nhiều bản làng vùng cao Quảng Trị, nước sạch vẫn là nhu cầu cấp thiết. Địa hình chia cắt cùng sự phụ thuộc vào nguồn nước tự nhiên khiến không ít hộ dân thường xuyên thiếu nước sinh hoạt vào mùa khô.
Trong khuôn khổ chương trình, công trình nước tự chảy tại thôn Vùng Kho, xã Đakrông đã được triển khai theo mô hình hạ tầng vi mô do cộng đồng trực tiếp quản lý và vận hành.
Từ chỗ phải sử dụng nguồn nước chưa bảo đảm vệ sinh, nay người dân đã được tiếp cận nguồn nước ổn định và an toàn hơn, góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống và giảm nguy cơ dịch bệnh.
Điều đáng chú ý là người dân tham gia từ khâu bàn bạc, lựa chọn phương án đầu tư cho đến quản lý, duy tu công trình sau khi hoàn thành. Cách làm này không chỉ phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng mà còn nâng cao ý thức trách nhiệm, bảo đảm tính bền vững của dự án.
Tại xã A Dơi, Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Ba Tầng là một trong những đơn vị tiên phong triển khai mô hình trường học an toàn và thích ứng biến đổi khí hậu.
Nhiều sáng kiến như phân loại rác, ủ phân compost, sản xuất phân hữu cơ phục vụ vườn rau trường học đang được áp dụng hiệu quả. Không chỉ được cải thiện cơ sở vật chất, học sinh còn được trang bị kiến thức, kỹ năng ứng phó với thiên tai và bảo vệ môi trường, trở thành những “đại sứ khí hậu” tích cực trong gia đình và cộng đồng.
Sinh kế xanh giúp phụ nữ vùng cao tự tin làm chủ cuộc sống
Tinh thần thích ứng xanh cũng đang lan tỏa mạnh mẽ thông qua các mô hình sinh kế cộng đồng.
Tại xã Lìa, mô hình VANPA - sáng kiến sinh kế xanh do phụ nữ làm chủ - đang tạo ra những cơ hội mới cho người dân thông qua sản xuất và thương mại hóa phân bón hữu cơ, phân vi sinh thân thiện với môi trường.
Từ quy mô sản xuất nhỏ lẻ ban đầu, nhiều phụ nữ dân tộc thiểu số đã mạnh dạn tham gia điều hành mô hình, tiếp cận thị trường và nâng cao năng lực quản lý tài chính.
Theo các chuyên gia phát triển, trong bối cảnh người dân miền núi đang chịu tác động đồng thời của thiên tai, biến đổi khí hậu và biến động kinh tế, các mô hình sinh kế thích ứng chính là giải pháp quan trọng giúp nâng cao khả năng chống chịu và ổn định cuộc sống lâu dài.
Kiến tạo tương lai xanh từ sức mạnh cộng đồng
Quảng Trị hiện là một trong những địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu tại khu vực miền Trung. Trong khi đó, sản xuất nông nghiệp vẫn chủ yếu ở quy mô nhỏ lẻ, hạ tầng số tại nhiều vùng miền núi còn hạn chế.
Trong bối cảnh đó, sự đồng hành của Chính phủ Ireland cùng các tổ chức quốc tế không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ nguồn lực mà còn góp phần nâng cao năng lực cộng đồng, thúc đẩy xây dựng chính sách và hiện thực hóa các mục tiêu phát triển bền vững.
Hiện toàn tỉnh có hơn 17.000 hộ nông dân tham gia các chuỗi liên kết sản xuất; hơn 53.000 ha rừng trồng được cấp chứng chỉ bền vững FSC và PEFC; gần 2.800 ha cây trồng đạt tiêu chuẩn hữu cơ, VietGAP và an toàn thực phẩm; trên 3.250 ha được cấp mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu.
Trong thời gian tới, Quảng Trị định hướng xây dựng các “bản đồ sống” cho vùng nguyên liệu nhằm tăng cường liên kết sản xuất, kết nối nông dân với doanh nghiệp theo chuỗi giá trị, qua đó nâng cao giá trị kinh tế và tạo nền tảng cho phát triển bền vững.
Từ những công trình nước sạch giữa đại ngàn, những mô hình sinh kế xanh do phụ nữ làm chủ đến các sáng kiến giáo dục thích ứng khí hậu trong trường học vùng cao, hành trình “Tiến về phía trước” hôm nay không chỉ là câu chuyện hỗ trợ phát triển đơn thuần. Đó còn là hành trình trao quyền cho cộng đồng, đặt người dân vào vị trí trung tâm của sự phát triển và cùng nhau kiến tạo một tương lai xanh, bền vững cho vùng cao Quảng Trị./.
