Hiện chưa có thống kê quốc gia đủ rộng để xác định tỷ lệ nhà xưởng nông thôn đang bỏ trống hoặc hoạt động dưới công suất. Vì vậy, vấn đề nên được nhìn ở góc độ hiệu quả khai thác tài sản: làm thế nào để mỗi nhà xưởng, dây chuyền và mét vuông mặt bằng tạo ra nhiều giá trị hơn.
Theo Bộ Công Thương, giai đoạn 2021-2025, tổng kinh phí khuyến công cả nước được phê duyệt đạt 1.436 tỷ đồng; vốn đối ứng của doanh nghiệp và cơ sở công nghiệp nông thôn gần 1.525 tỷ đồng. Chương trình hỗ trợ 883 cơ sở tiếp nhận chuyển giao công nghệ, ứng dụng máy móc tiên tiến và xây dựng 52 mô hình trình diễn kỹ thuật.
Mặt bằng sản xuất nông thôn cần gắn với đúng nhu cầu sản xuất
Một nhà xưởng chỉ tạo ra giá trị khi có đủ nguyên liệu, đơn hàng, lao động, công nghệ và thị trường. Máy móc hiện đại nhưng không phù hợp với quy mô sản xuất hoặc chưa có đầu ra ổn định thì công suất thiết kế cũng khó trở thành công suất thực tế.
Một ví dụ tại Nghệ An cho thấy đầu tư công nghệ có thể được gắn trực tiếp với nhu cầu của từng cơ sở. Năm 2023, 3 đề án khuyến công quốc gia tại địa phương được hỗ trợ tổng cộng 1,65 tỷ đồng. Trong đó, Công ty Cổ phần Sản xuất Thương mại Dịch vụ và Đầu tư Lộc Phát (Lộc Phát) được hỗ trợ 300 triệu đồng ứng dụng máy móc, thiết bị tiên tiến trong chế biến sản phẩm từ cây sen; Doanh nghiệp tư nhân Xứ Nghệ được hỗ trợ 900 triệu đồng xây dựng mô hình trình diễn kỹ thuật sản xuất miến dong; Công ty Cổ phần Thực phẩm 16 Food (16 Food) được hỗ trợ 450 triệu đồng đầu tư dây chuyền công nghệ sục khí sản xuất bánh Chiffon.
Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở nguồn vốn hỗ trợ, mà ở cách doanh nghiệp lựa chọn thiết bị đúng với sản phẩm và công đoạn cần cải thiện. Với Lộc Phát, máy móc mới phục vụ trực tiếp chế biến sản phẩm từ cây sen; với Doanh nghiệp tư nhân Xứ Nghệ, mô hình trình diễn hướng tới chuẩn hóa sản xuất miến dong; còn 16 Food đầu tư dây chuyền công nghệ sục khí cho một công đoạn cụ thể trong sản xuất bánh Chiffon. Đây là cách biến đầu tư máy móc thành năng lực sản xuất thực tế, thay vì mua thiết bị theo phong trào.
Từ “nhà xưởng đẹp” đến công suất thực
Với doanh nghiệp nhỏ, đầu tư một dây chuyền mới thường là quyết định lớn. Nhưng sau khi máy được đưa vào xưởng, bài toán tiếp theo là làm sao để máy chạy đều, sản phẩm bán được và dòng tiền quay trở lại.
Đơn hàng chưa ổn định, nguyên liệu mùa vụ, thiếu lao động kỹ thuật hay chi phí logistics cao đều có thể khiến công suất thực thấp hơn công suất thiết kế. Vì vậy, một nhà máy không nên được đánh giá chỉ bằng số máy đang có, mà bằng khả năng biến máy móc thành sản phẩm, doanh thu và giá trị gia tăng.
Nghị định số 235/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 45/2012/NĐ-CP về khuyến công, có hiệu lực từ ngày 15/10/2025, đã mở rộng đối tượng và nội dung hỗ trợ theo hướng thúc đẩy sản xuất sạch hơn, sản xuất và tiêu dùng bền vững, chuyển đổi số, đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực sản xuất, kinh doanh của cơ sở công nghiệp nông thôn.
Điều này cho thấy đầu tư máy móc đang được đặt trong một bài toán rộng hơn: không chỉ mua máy gì, mà phải đầu tư để giải quyết điểm nghẽn nào, giảm chi phí ra sao và tạo sản phẩm phù hợp thị trường thế nào.
Mặt bằng sản xuất nông thôn còn nhiều dư địa để khai thác
Những cơ sở chưa khai thác hết công suất không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc xây thêm nhà xưởng. Nhiều trường hợp có thể tăng hiệu quả từ chính tài sản đang có: tìm thêm đơn hàng gia công, liên kết với doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng, ổn định vùng nguyên liệu, số hóa quản trị hoặc cải tiến dây chuyền để giảm thời gian dừng máy.
Với những cơ sở có sản phẩm phù hợp, xây dựng thương hiệu, chuẩn hóa chất lượng và mở rộng kênh phân phối cũng có thể giúp công suất tăng theo thị trường. Khi đó, mỗi mét vuông nhà xưởng không chỉ là mặt bằng sản xuất mà trở thành một phần của chuỗi giá trị.
Bài toán của mặt bằng sản xuất nông thôn vì thế không đơn thuần là có thêm bao nhiêu nhà xưởng, mà là khai thác được bao nhiêu giá trị từ những tài sản đã hình thành. Một dây chuyền phù hợp, được đầu tư đúng điểm nghẽn và có đầu ra ổn định, có thể tạo ra giá trị lớn hơn nhiều so với một hệ thống công suất lớn nhưng thiếu đơn hàng.
Từ “nhà xưởng đẹp nhưng vắng máy” đến một cơ sở sản xuất vận hành hiệu quả không phải khoảng cách không thể rút ngắn. Chìa khóa nằm ở đầu tư đúng công nghệ, đúng quy mô, đúng nhu cầu và gắn chặt với thị trường. Khi những yếu tố đó được kết nối, chính những nhà xưởng đã có sẵn có thể trở thành nguồn lực quan trọng để công nghiệp nông thôn tăng trưởng hiệu quả và bền vững hơn.