Phía sau dây chuyền là cả vùng nguyên liệu
Khi đánh giá năng lực một nhà máy, người ta thường nhìn vào số dây chuyền, diện tích nhà xưởng hay công suất thiết kế. Tuy nhiên, với chế biến nông sản, những thông số này chưa phản ánh đầy đủ khả năng sản xuất thực tế.
Một dây chuyền hiện đại chỉ có thể phát huy hiệu quả khi có nguồn nguyên liệu đủ lớn, ổn định và đáp ứng yêu cầu chất lượng. Trong khi đó, nguyên liệu nông nghiệp lại được tạo ra từ nhiều vùng sản xuất, hộ dân và hợp tác xã khác nhau.
Vì vậy, với doanh nghiệp chế biến, phát triển vùng nguyên liệu và tổ chức liên kết sản xuất ngày càng trở thành một phần quan trọng của bài toán công suất.
Tại Sơn La, Công ty Cổ phần Mía đường Sơn La là một ví dụ rõ về mô hình liên kết vùng nguyên liệu gắn với chế biến. Theo thông tin được công bố, doanh nghiệp hiện liên kết sản xuất với hơn 12.000 hộ nông dân, vùng nguyên liệu khoảng 9.699 ha, với sản lượng mía cây ước đạt khoảng 606.000 tấn/năm. Doanh nghiệp đồng thời triển khai các hoạt động hỗ trợ giống, vật tư và kỹ thuật, qua đó gắn vùng nguyên liệu với hoạt động sản xuất, chế biến và tiêu thụ.
Như vậy, phía sau nhà máy không chỉ là dây chuyền chế biến mà còn là một vùng nguyên liệu rộng hàng chục nghìn hecta và hàng nghìn hộ sản xuất.
Đây cũng là điểm khác biệt của công nghiệp chế biến nông sản so với nhiều ngành sản xuất khác: công suất của nhà máy phụ thuộc đáng kể vào năng lực tổ chức nguồn nguyên liệu bên ngoài nhà máy.
Vinasoy, Phúc Sinh: nhà máy lớn bắt đầu từ vùng nguyên liệu
Công ty Cổ phần Đường Quảng Ngãi, thông qua thương hiệu Vinasoy, là một trường hợp cho thấy doanh nghiệp có thể xây dựng năng lực sản xuất từ chính vùng nguyên liệu. Trung tâm Nghiên cứu Ứng dụng Đậu nành Vinasoy (VSAC) đã xây dựng ngân hàng gen với hàng nghìn dòng, giống đậu nành; đồng thời nghiên cứu, chọn tạo một số giống như VINASOY 02-NS và VINASOY 05. Theo thông tin doanh nghiệp công bố, Vinasoy còn chuyển giao giống, hỗ trợ kỹ thuật canh tác và bao tiêu đậu nành đạt yêu cầu, qua đó phát triển các vùng nguyên liệu tại nhiều khu vực.
Ở khâu chế biến, bên cạnh nhà máy đầu tiên tại Quảng Ngãi, Vinasoy đã đưa vào hoạt động các nhà máy tại Bắc Ninh và Bình Dương. Theo công bố của doanh nghiệp, tổng công suất thiết kế của hệ thống đạt khoảng 390 triệu lít/năm. Đây là công suất thiết kế được công bố, không phải sản lượng thực tế.
Điểm đáng chú ý nằm ở sự liên kết xuyên suốt từ nguồn gen, giống, vùng trồng đến nhà máy. Khi nguồn nguyên liệu được tổ chức tốt, nhà máy mới có cơ sở để duy trì sản xuất với quy mô lớn.
Ở ngành cà phê, Công ty Cổ phần Phúc Sinh cũng cho thấy vai trò của vùng nguyên liệu đối với nhà máy chế biến. Nhà máy Phúc Sinh Sơn La được đầu tư với tổng vốn giai đoạn I trên 100 tỷ đồng. Phân xưởng chế biến quả cà phê tươi được đầu tư dây chuyền đồng bộ, với công suất thiết kế 20.000 tấn quả tươi/năm.
Theo thông tin Phúc Sinh Sơn La công bố, Sơn La có khoảng 20.000 ha cà phê Arabica. Nhà máy của doanh nghiệp có diện tích 18 ha và áp dụng các tiêu chuẩn, hệ thống quản lý chất lượng được doanh nghiệp giới thiệu như BRC, HACCP và UTZ.
Ở đây, quy mô của nhà máy chỉ là một phần câu chuyện. Để có nguyên liệu cho chế biến, doanh nghiệp phải gắn hoạt động của mình với vùng cà phê rộng lớn bên ngoài hàng rào nhà máy.
Từ hộ dân đến cơ sở chế biến: nhiều mắt xích cùng tạo công suất
Một chuỗi chế biến nông sản không chỉ có hai đầu là người trồng và nhà máy lớn. Ở giữa còn có hợp tác xã, cơ sở sơ chế, cơ sở chế biến và các đơn vị cung ứng dịch vụ.
Sơn La là một ví dụ rõ về mạng lưới liên kết này. Theo thông tin từ Liên minh Hợp tác xã tỉnh Sơn La, nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã đã tham gia liên kết với nông dân trong sản xuất, tiêu thụ và chế biến cà phê. Các đơn vị được địa phương nêu gồm Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Cà phê Minh Tiến - Chi nhánh Sơn La, Công ty TNHH Sản xuất và Thương mại Cát Quế, Nhà máy chế biến cà phê HTX Dịch vụ nông nghiệp Mường Chanh, Hợp tác xã Bích Thao và HTX Ara-Tay Coffee. Theo số liệu năm 2023, nhóm doanh nghiệp, hợp tác xã này tham gia liên kết sản xuất, thu mua và chế biến trên 50% sản lượng quả cà phê của toàn tỉnh.
Những cơ sở này cho thấy một điểm quan trọng: công nghiệp nông thôn không nhất thiết phải bắt đầu bằng một nhà máy quy mô rất lớn. Một cơ sở có thể đảm nhận một công đoạn chuyên môn hóa như sơ chế, phân loại, sấy hoặc chế biến, sau đó trở thành một mắt xích trong chuỗi cung ứng lớn hơn.
Khi nhiều mắt xích được kết nối, năng lực của toàn chuỗi có thể lớn hơn đáng kể so với năng lực riêng lẻ của từng cơ sở.
Đây cũng là hướng mở cho các cơ sở công nghiệp nông thôn. Thay vì phải tự đầu tư toàn bộ dây chuyền từ nguyên liệu đến thành phẩm, doanh nghiệp có thể lựa chọn một công đoạn phù hợp với năng lực, đầu tư công nghệ và chuẩn hóa quy trình để tham gia sâu hơn vào chuỗi của doanh nghiệp đầu mối.
Từ những trường hợp trên có thể thấy, công suất của một nhà máy không chỉ nằm trên bảng thông số kỹ thuật. Nó còn được tạo nên từ vùng nguyên liệu, khả năng liên kết với nông dân, hợp tác xã và mạng lưới cơ sở sơ chế, chế biến ở phía trước.
Với doanh nghiệp lớn, xây dựng vùng nguyên liệu chính là cách tạo nền cho công suất nhà máy. Với các cơ sở công nghiệp nông thôn, tham gia vào những chuỗi như vậy lại mở ra cơ hội nâng quy mô mà không nhất thiết phải tự mình xây dựng cả một hệ sinh thái sản xuất.
Một nhà máy có thể chỉ nằm trên một địa chỉ. Nhưng phía sau công suất của nó có thể là hàng nghìn hộ dân, hàng nghìn hecta vùng nguyên liệu và nhiều cơ sở sản xuất đang cùng tạo nên giá trị trước khi sản phẩm bước vào thị trường.