Đưa chất liệu văn hóa truyền thống vào sản phẩm dành cho giới trẻ

Từ họa tiết trên gốm, hoa văn thổ cẩm, chất liệu mây tre đến những hình ảnh quen thuộc của tranh dân gian, kiến trúc và lễ hội, văn hóa truyền thống đang xuất hiện ngày càng nhiều trên thời trang, phụ kiện, quà tặng và các sản phẩm sáng tạo dành cho giới trẻ. Đây không chỉ là câu chuyện làm mới hình thức. Khi được khai thác đúng cách, di sản có thể bước vào đời sống đương đại, còn sản phẩm thủ công, làng nghề và đặc sản địa phương có thêm cơ hội tìm kiếm thị trường mới.

Chất liệu văn hóa truyền thống đang được đưa vào nhiều sản phẩm hiện đại, tạo thêm cách để người trẻ tiếp cận những giá trị quen thuộc bằng ngôn ngữ của đời sống hôm nay. Ảnh minh họa.

Khi người trẻ gặp truyền thống ở những nơi gần gũi

Một người trẻ hôm nay có thể chưa từng đến làng tranh Đông Hồ nhưng đã nhìn thấy hình ảnh đàn lợn, đàn gà hay những đường nét của tranh dân gian trên một chiếc túi, cuốn sổ hoặc món quà lưu niệm.

Họ có thể chưa hiểu hết câu chuyện phía sau từng hoa văn thổ cẩm, nhưng lại bị thu hút bởi một chiếc áo sử dụng họa tiết ấy theo cách hiện đại.

Cũng có người biết đến gốm truyền thống không phải từ một chuyến tham quan làng nghề mà từ chiếc cốc trên bàn làm việc, một bộ đồ ăn trong quán cà phê hay món quà được bạn bè tặng.

Đó là một thay đổi đáng chú ý trong cách văn hóa được tiếp nhận.

Trước đây, khi nói đến bảo tồn văn hóa truyền thống, người ta thường nghĩ tới bảo tàng, lễ hội, di tích, nghệ nhân hay những không gian thực hành văn hóa tại cộng đồng.

Những điều đó vẫn cần thiết.

Nhưng trong xã hội hiện đại, còn một con đường khác để văn hóa tiếp tục hiện diện: đi vào những sản phẩm được con người sử dụng hằng ngày.

Khi một họa tiết truyền thống xuất hiện trên chiếc áo người trẻ mặc, một kỹ thuật thủ công được ứng dụng vào chiếc túi họ mang theo hay một sản phẩm làng nghề có mặt trong căn hộ của họ, văn hóa đã bước ra khỏi không gian trưng bày để trở lại với đời sống.

Truyền thống không nhất thiết phải mang dáng vẻ cũ

Một trong những rào cản của sản phẩm truyền thống là quan niệm rằng muốn giữ bản sắc thì phải giữ gần như nguyên vẹn hình thức cũ.

Thực tế không hẳn như vậy.

Có những giá trị cần bảo tồn nguyên bản, đặc biệt với di sản, hiện vật và kỹ thuật nghề có giá trị lịch sử. Nhưng khi phát triển sản phẩm phục vụ thị trường, việc thay đổi kích thước, công năng, màu sắc hay cách phối hợp chất liệu là điều khó tránh.

Hoa văn, kỹ thuật dệt và các chất liệu truyền thống có thể được ứng dụng vào thiết kế đương đại mà vẫn giữ được dấu ấn văn hóa nếu được nghiên cứu và sử dụng phù hợp. Ảnh minh họa.

Một tấm thổ cẩm truyền thống và một chiếc túi sử dụng một phần họa tiết thổ cẩm không phải cùng một loại sản phẩm.

Một chiếc bình gốm theo dáng cổ và chiếc cốc gốm dành cho bàn làm việc của người trẻ cũng phục vụ những nhu cầu khác nhau.

Vì vậy, bài toán không phải là buộc sản phẩm mới phải giống hoàn toàn sản phẩm của nhiều thế hệ trước.

Điều quan trọng hơn là xác định đâu là phần tạo nên bản sắc cần được giữ lại.

Có thể đó là kỹ thuật.

Có thể là chất liệu.

Có thể là một hệ thống hoa văn.

Cũng có thể là câu chuyện của vùng đất và cộng đồng làm ra sản phẩm.

Phần còn lại hoàn toàn có thể được thiết kế lại để phù hợp với người sử dụng hôm nay.

Một họa tiết đẹp chưa đủ

Thực tế cho thấy đưa văn hóa truyền thống vào sản phẩm không đơn giản là lấy một họa tiết cổ rồi đặt lên áo, cốc, túi hay hộp quà.

Nếu làm như vậy, sản phẩm có thể đẹp về thị giác nhưng phần văn hóa phía sau lại rất mỏng.

Mỗi hoa văn, biểu tượng hay hình ảnh truyền thống thường được hình thành trong một bối cảnh cụ thể. Có những họa tiết gắn với tín ngưỡng, có biểu tượng thuộc về một cộng đồng, một nghi lễ hoặc mang ý nghĩa riêng.

Vì vậy, người thiết kế cần hiểu thứ mình đang sử dụng.

Nó đến từ đâu?

Ý nghĩa ban đầu là gì?

Có những quy tắc hoặc điều kiêng kỵ nào khi sử dụng hay không?

Ai là cộng đồng đang lưu giữ nó?

Những câu hỏi ấy đặc biệt quan trọng khi khai thác chất liệu văn hóa của các cộng đồng dân tộc thiểu số hoặc những di sản có giá trị tín ngưỡng.

Sáng tạo không đồng nghĩa với tùy tiện.

Nếu sử dụng thiếu hiểu biết, một sản phẩm tưởng như đang “tôn vinh văn hóa” lại có thể làm sai lệch hoặc làm nghèo ý nghĩa của chính chất liệu mà nó muốn giới thiệu.

Từ tranh dân gian đến sản phẩm của đời sống mới

Tranh dân gian là một ví dụ dễ hình dung về khả năng chuyển hóa chất liệu truyền thống.

Tranh dân gian với hệ thống hình ảnh, màu sắc và câu chuyện phong phú là nguồn chất liệu đáng chú ý cho các sản phẩm sáng tạo đương đại. Ảnh minh họa.

Những hình ảnh trong tranh Đông Hồ vốn được tạo ra trong một không gian văn hóa cụ thể. Từ giấy điệp, màu sắc đến cách tạo hình đều chứa trong đó kinh nghiệm của người làm nghề và quan niệm thẩm mỹ của một thời.

Ngày nay, những yếu tố ấy có thể trở thành nguồn cảm hứng cho lịch, sổ tay, bưu thiếp, bao bì, đồ trang trí hay sản phẩm quà tặng.

Nhưng có một khác biệt quan trọng giữa bức tranh truyền thống và sản phẩm lấy cảm hứng từ tranh truyền thống.

Sự phân biệt rõ ràng ấy giúp người tiêu dùng hiểu đúng giá trị của sản phẩm, đồng thời tránh tình trạng một thiết kế mới được giới thiệu như thể đó chính là nguyên bản của di sản.

Đây cũng là cách ứng xử cần thiết nếu muốn khai thác văn hóa lâu dài.

Không phải cái gì mới cũng cần tự nhận là cổ.

Một sản phẩm đương đại hoàn toàn có giá trị nếu nó nói rõ mình được sáng tạo hôm nay trên nền tảng chất liệu truyền thống.

Làng nghề có một “kho nguyên liệu” mà nhiều thương hiệu đang tìm kiếm

Trong thị trường hiện đại, các thương hiệu dành không ít nguồn lực để tạo ra câu chuyện khác biệt.

Làng nghề Việt Nam lại có sẵn một kho câu chuyện như vậy.

Đó là người thợ.

Là kỹ thuật truyền nghề.

Là vùng nguyên liệu.

Là những công cụ đã được sử dụng qua nhiều thế hệ.

Là lịch sử của một vùng đất.

Và quan trọng hơn, đó là những câu chuyện có thật.

Người thợ, kỹ thuật nghề và vùng nguyên liệu là những giá trị có thật giúp sản phẩm làng nghề tạo khác biệt trong thị trường ngày càng đề cao câu chuyện và nguồn gốc.

Một sản phẩm gốm có thể kể hành trình từ đất đến lửa.

Một sản phẩm mây tre có thể kể câu chuyện từ cây tre của vùng quê đến đôi bàn tay người thợ.

Một tấm lụa có thể bắt đầu từ sợi tơ và khung cửi.

Những câu chuyện ấy rất phù hợp với cách người trẻ tiếp nhận thông tin hiện nay.

Thay vì một trang giới thiệu dài, có thể là video ngắn ghi lại quá trình sản xuất.

Thay vì những câu khẩu hiệu chung chung, có thể là tên người thợ làm ra sản phẩm.

Thay vì chỉ ghi “hàng thủ công”, một mã QR có thể đưa người mua đến câu chuyện về làng nghề.

Khi đó, công nghệ không làm truyền thống xa đi.

Ngược lại, nó có thể đưa truyền thống đến gần hơn.

Muốn chạm tới người trẻ, phải hiểu đời sống của họ

Một sản phẩm có giá trị văn hóa chưa chắc đã phù hợp với thị trường trẻ.

Người trẻ thành thị đang sống trong những căn hộ nhỏ hơn, di chuyển nhiều hơn và mua sắm trực tuyến nhiều hơn. Họ quan tâm đến hình ảnh, trải nghiệm, tính tiện dụng và khả năng thể hiện cá tính.

Điều này đặt ra yêu cầu rất cụ thể đối với sản phẩm làng nghề.

Một chiếc bình lớn có thể đẹp nhưng khó phù hợp với căn hộ nhỏ.

Một bộ gốm nhiều món có thể có giá trị nhưng người sống một mình lại chỉ cần hai chiếc cốc.

Một chiếc giỏ tre truyền thống có thể được thu nhỏ thành hộp đựng đồ trên bàn làm việc.

Một tấm lụa lớn có thể trở thành khăn nhỏ, phụ kiện tóc hoặc vật trang trí.

Đó không phải là “chiều theo thị trường” theo nghĩa tiêu cực.

Đó là thiết kế sản phẩm dựa trên người sử dụng.

Và nếu muốn văn hóa tiếp tục sống trong đời sống mới, đây là bước không thể bỏ qua.

Đừng chỉ đưa truyền thống lên áo phông và túi vải

Một hạn chế khá dễ thấy khi phát triển sản phẩm văn hóa là sự lặp lại.

Nhắc tới sản phẩm cho giới trẻ, người ta thường nghĩ ngay đến áo phông, túi tote, móc khóa, cốc hoặc sổ tay.

Những sản phẩm ấy vẫn có thị trường, nhưng không nên là giới hạn của sáng tạo.

Chất liệu văn hóa hoàn toàn có thể bước vào thiết kế nội thất, đồ dùng công nghệ, trang sức, thời trang, mỹ phẩm, đồ chơi, thực phẩm, quà tặng, sản phẩm du lịch và nhiều lĩnh vực khác.

Từ thời trang, đồ dùng đến quà tặng và sản phẩm sáng tạo, không gian ứng dụng chất liệu văn hóa còn rộng nếu nhà thiết kế hiểu cả di sản lẫn nhu cầu thị trường.

Thậm chí, sản phẩm không nhất thiết phải “in văn hóa” lên bề mặt.

Một thiết kế có thể lấy cảm hứng từ cấu trúc của kiến trúc truyền thống.

Một bảng màu có thể bắt nguồn từ tranh dân gian.

Một sản phẩm có thể sử dụng kỹ thuật đan, dệt hoặc nhuộm truyền thống nhưng mang hình dáng hoàn toàn đương đại.

Đó là cấp độ sâu hơn của sáng tạo: không sao chép hình ảnh truyền thống mà chuyển hóa tinh thần của nó thành ngôn ngữ thiết kế mới.

Cơ hội cho sản phẩm OCOP và kinh tế nông thôn

Câu chuyện này đặc biệt đáng chú ý với các chủ thể OCOP, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ tại khu vực nông thôn.

Nhiều sản phẩm hiện có chất lượng khá tốt nhưng vẫn gặp khó trong việc tiếp cận nhóm khách hàng trẻ.

Bao bì còn nặng tính giới thiệu.

Hình ảnh chưa đủ hấp dẫn trên môi trường số.

Sản phẩm ít lựa chọn về kích thước và mức giá.

Câu chuyện vùng miền chưa được chuyển thành nội dung dễ tiếp nhận.

Nếu chất liệu văn hóa địa phương được khai thác đúng cách, đây có thể trở thành lợi thế cạnh tranh.

Một hộp trà không nhất thiết chỉ có hình lá trà.

Một sản phẩm mật ong không nhất thiết chỉ sử dụng hình con ong.

Một hộp bánh địa phương có thể khai thác màu sắc, hoa văn, cảnh quan hoặc câu chuyện nghề của chính vùng đất ấy.

Nhưng nguyên tắc vẫn là: chất liệu văn hóa phải có liên hệ thật với sản phẩm hoặc nơi sản phẩm được tạo ra.

Nếu mọi sản phẩm đều sử dụng một vài biểu tượng “đậm chất Việt” giống nhau mà không liên quan đến nguồn gốc, bản sắc cuối cùng lại trở thành một lớp trang trí chung chung.

Khi người trẻ trở thành người đồng sáng tạo

Muốn đưa văn hóa truyền thống vào sản phẩm dành cho giới trẻ, có lẽ không nên chỉ xem họ là khách hàng.

Họ có thể trở thành người tham gia trực tiếp vào quá trình sáng tạo.

Nhà thiết kế trẻ có thể làm việc cùng nghệ nhân.

Sinh viên mỹ thuật có thể nghiên cứu hoa văn địa phương.

Người làm truyền thông có thể giúp làng nghề kể câu chuyện trên nền tảng số.

Người trẻ trong chính các gia đình làm nghề có thể tiếp quản phần bán hàng, thiết kế, quay video hay thương mại điện tử.

Sự kết hợp giữa kinh nghiệm của nghệ nhân và tư duy thiết kế, công nghệ, thị trường của thế hệ trẻ có thể tạo thêm sức sống cho nghề truyền thống.

Đây có lẽ là sự kết nối quan trọng nhất.

Nghệ nhân hiểu nghề.

Người trẻ hiểu thị trường mới.

Nhà thiết kế hiểu cách chuyển một giá trị thành hình thức sản phẩm.

Doanh nghiệp hiểu sản xuất và phân phối.

Nếu những năng lực ấy đứng riêng, khoảng cách từ di sản đến thị trường vẫn còn lớn. Khi được kết nối, một sản phẩm mới có thể hình thành mà không nhất thiết đánh đổi bản sắc.

Không phải “trẻ hóa” truyền thống, mà làm cho truyền thống tiếp tục sống

Có lẽ cần thận trọng với cách nói “trẻ hóa văn hóa truyền thống”.

Bởi văn hóa không nhất thiết đã già.

Nhiều giá trị chỉ đang thiếu một cách biểu đạt phù hợp với người của hôm nay.

Một họa tiết có tuổi đời hàng trăm năm vẫn có thể đẹp trên một sản phẩm hiện đại.

Một kỹ thuật thủ công lâu đời vẫn có thể tạo nên vật dụng mà người trẻ muốn sử dụng.

Một câu chuyện của làng quê vẫn có thể được hàng triệu người xem trên nền tảng số nếu được kể đúng cách.

Vấn đề không phải làm cho truyền thống trở thành thứ khác.

Mà là tìm một hình thức để giá trị ấy tiếp tục được sử dụng.

Bởi cuối cùng, một nghề truyền thống chỉ thực sự sống khi vẫn còn người làm và người mua. Một sản phẩm văn hóa chỉ có sức sống khi nó không dừng lại ở việc được ngắm nhìn mà còn tìm được vị trí trong đời sống.

Đưa chất liệu văn hóa truyền thống vào sản phẩm dành cho giới trẻ, vì thế, không nên chỉ được nhìn như một xu hướng thiết kế.

Ở chiều sâu hơn, đó là cách tạo thêm thị trường cho làng nghề, thêm sinh kế cho người thợ và thêm cơ hội để những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ tiếp tục hiện diện.

Nếu làm tốt, người trẻ không cần phải tìm truyền thống ở đâu xa.

Nó có thể nằm ngay trên chiếc khăn họ đang dùng, chiếc cốc trên bàn làm việc, món quà dành cho một người bạn hay một sản phẩm nhỏ được mang theo mỗi ngày.

Và khi truyền thống trở thành một phần tự nhiên của đời sống như thế, có lẽ đó cũng là một trong những cách bảo tồn bền vững nhất.