Làm rõ đối tượng tham gia BHXH bắt buộc
Theo Cổng Thông tin điện tử Quốc hội, chiều 29/9, tại Hội nghị đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách lần thứ Nhất, nhiệm kỳ khóa XVI, các đại biểu tập trung thảo luận, cho ý kiến về một số dự án luật thuộc lĩnh vực văn hóa, xã hội, trong đó có dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội.
Liên quan đến đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Lâm Văn Đoan cho biết, người làm việc trên nền tảng số là nhóm đối tượng mới, lần đầu tiên được pháp luật điều chỉnh. Nhóm lao động này đang ngày càng phổ biến trên thị trường lao động, trong khi các quy định về lao động, việc làm, BHXH và an sinh xã hội chưa được điều chỉnh kịp thời, dẫn đến khoảng trống pháp lý.
Việc bổ sung người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số vào nhóm tham gia BHXH bắt buộc được đánh giá là hướng tiếp cận phù hợp với sự thay đổi của thị trường lao động. Tuy nhiên, các đại biểu cho rằng những quy định trong dự thảo cần tiếp tục được nghiên cứu để bảo đảm tính khả thi.
Theo các ý kiến được nêu tại hội nghị, khi xuất hiện một hình thái lao động mới, cần nghiên cứu đồng bộ các vấn đề liên quan đến thu, chi, đóng, hưởng và cơ chế tạo lập quỹ. Đồng thời, việc xây dựng chính sách cần có đánh giá tác động đầy đủ đối với nhóm đối tượng này.
Đại biểu Thạch Phước Bình, đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long, cho rằng việc đưa người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số vào diện tham gia BHXH bắt buộc là hướng đi phù hợp. Đây là nhóm lao động có thể có thu nhập thường xuyên nhưng chưa được bảo đảm đầy đủ về an sinh xã hội.
Tuy nhiên, đại biểu lưu ý hai khái niệm trên có phạm vi khá rộng, có thể bao gồm những người làm việc với phương thức và mức độ phụ thuộc khác nhau. Vì vậy, dự thảo luật cần xác định rõ các tiêu chí nhận diện đối tượng, thay vì chỉ căn cứ vào tên hợp đồng hoặc hình thức làm việc.
Cần cơ chế phù hợp với đặc thù lao động nền tảng số
Đối với người làm việc trên nền tảng số, đại biểu Thạch Phước Bình đề nghị làm rõ trách nhiệm của nền tảng trong việc xác nhận thu nhập, cung cấp dữ liệu, đóng BHXH và phối hợp thu, nộp trong trường hợp nền tảng trực tiếp kiểm soát việc phân công công việc.
Một vấn đề khác được đặt ra là trường hợp người lao động làm việc trên nhiều nền tảng, có thu nhập không ổn định hoặc chỉ làm việc bán thời gian. Đây là những đặc thù cần được tính đến khi xây dựng cơ chế tham gia BHXH bắt buộc.
Đại biểu cho rằng cần đánh giá cụ thể mức đóng, căn cứ đóng, trách nhiệm của người lao động và nền tảng cũng như chế độ được hưởng trước khi quy định nghĩa vụ bắt buộc. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế đóng linh hoạt và hỗ trợ phù hợp đối với nhóm có thu nhập thấp, cũng như tránh tình trạng đóng trùng khi người lao động đã tham gia BHXH bắt buộc theo một quan hệ lao động khác.
Đại biểu Lý Thị Lan, đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Tuyên Quang, cho rằng khi chuyển từ khuyến khích tham gia sang nghĩa vụ tham gia bắt buộc, luật cần xác định rõ ai thuộc diện bắt buộc, thời điểm phát sinh nghĩa vụ và căn cứ để xác định đối tượng.
Theo đại biểu, các tiêu chí có tính nguyên tắc để nhận diện đối tượng cần được quy định ngay trong luật, làm cơ sở xác định nghĩa vụ tham gia. Trong khi đó, mức đóng và phương thức thu, nộp có thể giao cơ quan có thẩm quyền quy định nhằm bảo đảm tính linh hoạt, đồng thời giúp người dân biết trước quyền và nghĩa vụ của mình.
Không để phương thức điện tử trở thành rào cản mới
Bên cạnh việc mở rộng diện bao phủ BHXH, các đại biểu cũng quan tâm đến việc số hóa quá trình tham gia và giải quyết chế độ.
Đại biểu Lý Thị Lan bày tỏ sự đồng tình với việc sử dụng sổ BHXH điện tử, khai thác dữ liệu và cắt giảm thành phần hồ sơ. Tuy nhiên, từ thực tiễn địa bàn miền núi, đại biểu cho rằng khi thiết kế thủ tục cần tính đến một bộ phận người dân chưa có điều kiện sử dụng thiết bị thông minh, kỹ năng số còn hạn chế hoặc việc kết nối dữ liệu chưa ổn định.
Theo đại biểu, việc chuyển đổi sang phương thức điện tử cần đi cùng với các phương thức tiếp cận phù hợp để không trở thành rào cản đối với việc thực hiện quyền BHXH của người dân.
Dự thảo luật được thiết kế theo hướng khai thác dữ liệu để giảm thành phần hồ sơ và duy trì nhiều phương thức tiếp cận. Đại biểu đề nghị khi quy định chi tiết thủ tục tham gia và giải quyết chế độ cần bảo đảm người dân có thể lựa chọn phương thức phù hợp.
Trong trường hợp chưa đủ điều kiện thực hiện hoàn toàn trên môi trường điện tử, người dân vẫn cần có khả năng được tiếp nhận trực tiếp hoặc hỗ trợ tại cơ sở. Những dữ liệu mà cơ quan nhà nước đã có và có thể khai thác được cũng không nên yêu cầu người dân kê khai, nộp lại.
Đồng thời, nếu hệ thống dữ liệu hoặc xác thực điện tử gặp sự cố, cần có phương án xử lý thay thế để không làm chậm quá trình giải quyết quyền lợi của người dân.
Cùng quan điểm, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy, đoàn Đại biểu Quốc hội Thành phố Hồ Chí Minh, đề nghị tiếp tục duy trì phương thức phù hợp đối với người cao tuổi, người khuyết tật, người không có tài khoản hoặc gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ.
Đại biểu cũng đề nghị hệ thống điện tử có chức năng thông báo trực tiếp cho người lao động khi doanh nghiệp chậm đóng, đóng thiếu hoặc đăng ký không đúng mức tiền lương làm căn cứ đóng. Qua đó, người lao động có thể kịp thời phản ánh với cơ quan BHXH và tổ chức công đoàn.
Bên cạnh đó, dự thảo luật cần thiết kế cơ chế để quyền lợi của người lao động được bảo vệ ngay khi phát sinh vi phạm; tăng trách nhiệm cung cấp, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan BHXH, cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức công đoàn. Đồng thời, cần quy định rõ hơn về thẩm quyền đại diện kiến nghị xử lý và khởi kiện của công đoàn, qua đó tạo điều kiện để tổ chức công đoàn có thông tin và công cụ pháp lý bảo vệ quyền lợi BHXH của người lao động.
Bảo đảm an toàn, minh bạch trong quản lý quỹ BHXH
Liên quan đến đề xuất mở rộng mạng lưới ngân hàng nhận tiền gửi quỹ BHXH, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng, cho rằng quỹ BHXH được hình thành từ sự đóng góp của người lao động và người sử dụng lao động. Vì vậy, khi mở rộng nơi gửi tiền, yêu cầu đặt ra là phải chứng minh được mức độ an toàn và trách nhiệm quản trị rủi ro.
Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ trong luật các nguyên tắc tối thiểu, như giới hạn tỷ lệ tiền gửi tại từng ngân hàng và từng nhóm ngân hàng; thẩm quyền quyết định, trách nhiệm giải trình và công khai kết quả đầu tư.
Đồng thời, đại biểu đề nghị cung cấp cho đại biểu Quốc hội và Quốc hội phương án so sánh bằng số liệu giữa việc giữ quy định hiện hành và phương án mở rộng, làm cơ sở xem xét chính sách.
Việc mở rộng diện bao phủ BHXH bắt buộc đối với những hình thức lao động mới, trong đó có người làm việc trên nền tảng số, đặt ra yêu cầu hoàn thiện đồng bộ từ nhận diện đối tượng, căn cứ đóng, trách nhiệm của các bên đến phương thức thu, nộp và bảo đảm quyền lợi. Cùng với đó, quá trình số hóa BHXH cần được triển khai theo hướng thuận tiện, nhưng vẫn duy trì khả năng tiếp cận phù hợp cho những nhóm còn hạn chế về điều kiện và kỹ năng công nghệ.