Chủ động bảo vệ dữ liệu cá nhân từ những thao tác nhỏ
Trong môi trường số, dữ liệu cá nhân ngày càng trở thành nguồn tài nguyên có giá trị, phục vụ quản trị, kinh doanh và cung cấp dịch vụ. Tuy nhiên, nếu không được bảo vệ đúng cách, những thông tin tưởng như bình thường trong quá trình sử dụng máy tính, điện thoại hay thiết bị thông minh cũng có thể trở thành mục tiêu bị khai thác.
Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 được Quốc hội ban hành ngày 26/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, tạo khuôn khổ pháp lý chuyên biệt về bảo vệ dữ liệu cá nhân tại Việt Nam.
Theo Bộ Công an, bảo vệ dữ liệu không chỉ là yêu cầu nhằm bảo đảm quyền riêng tư và lợi ích hợp pháp của mỗi cá nhân mà còn liên quan đến trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp trong quản trị và xử lý dữ liệu.
Trong bối cảnh các vụ việc mua bán, khai thác trái phép dữ liệu cá nhân vẫn được cơ quan chức năng phát hiện, việc mỗi người hình thành kỹ năng tự bảo vệ dữ liệu trở nên đặc biệt quan trọng. Bộ Công an cũng từng cảnh báo dữ liệu cá nhân bị lộ lọt có thể bị lợi dụng để thực hiện các hành vi lừa đảo, chiếm đoạt tài sản và nhiều hoạt động vi phạm pháp luật khác.
Cẩm nang “Bảo vệ dữ liệu cá nhân” do Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an phối hợp với các chuyên gia biên soạn, hướng tới việc giúp cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và người dân hiểu đúng quy định pháp luật, nâng cao ý thức tuân thủ và hình thành văn hóa bảo vệ dữ liệu.
10 khuyến nghị giúp người dân bảo vệ dữ liệu
1. Sử dụng phần mềm bảo vệ thiết bị
Cẩm nang khuyến nghị người dùng sử dụng các phần mềm diệt virus để tăng khả năng phát hiện và ngăn chặn mã độc.
Đối với máy tính Windows, Microsoft Defender được tích hợp sẵn và có khả năng hỗ trợ bảo vệ hệ thống, trong đó có phòng chống ransomware.
Người sử dụng các hệ điều hành khác có thể lựa chọn những công cụ bảo mật phù hợp. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải sử dụng phần mềm có nguồn gốc rõ ràng và thường xuyên cập nhật.
2. Thường xuyên cập nhật phần mềm và bản vá bảo mật
Các bản cập nhật không chỉ bổ sung tính năng mà còn có thể khắc phục những lỗ hổng bảo mật đã được phát hiện.
Vì vậy, người dùng nên bật chế độ cập nhật tự động khi có thể.
Trường hợp một phần mềm không hỗ trợ cập nhật tự động nhưng xuất hiện thông báo yêu cầu cập nhật, người dùng cần kiểm tra kỹ tính hợp pháp của thông báo trước khi thực hiện, tránh nhấp vào các liên kết giả mạo dẫn tới việc cài đặt mã độc.
3. Không tùy tiện mở tệp đính kèm không rõ nguồn gốc
Một tệp Word, Excel, PDF, ZIP hay EXE tưởng như vô hại vẫn có thể chứa mã độc.
Do đó, người dùng không nên mở trực tiếp những tệp không rõ nguồn gốc trên máy tính. Với các tài liệu cần xem nhưng chưa xác định được độ tin cậy, có thể cân nhắc sử dụng các môi trường trực tuyến phù hợp để giảm rủi ro cho thiết bị.
Khi mở tệp Word hoặc Excel, cần đặc biệt chú ý các cảnh báo bảo mật và không tùy tiện kích hoạt những nội dung đáng ngờ.
4. Bảo vệ router và mạng Wi-Fi
Router là thiết bị kết nối toàn bộ hệ thống mạng trong gia đình, vì vậy đây cũng là một điểm cần được bảo vệ.
Người dùng nên sử dụng chuẩn bảo mật WPA2 hoặc chuẩn bảo mật cao hơn nếu thiết bị hỗ trợ, đặt mật khẩu dài, khó đoán và tắt WPS khi không cần thiết.
Router cũng cần được cập nhật phần mềm thường xuyên. Với gia đình có nhiều khách hoặc sử dụng nhiều thiết bị thông minh, nên thiết lập mạng khách riêng để hạn chế nguy cơ ảnh hưởng đến mạng chính.
5. Không sử dụng USB không rõ nguồn gốc
USB có thể trở thành phương tiện phát tán mã độc nếu bị cài đặt phần mềm độc hại.
Vì vậy, người dùng không nên cắm những USB không rõ nguồn gốc vào máy tính, kể cả thiết bị được nhặt được hoặc được người khác gửi tặng mà không biết rõ xuất xứ.
Đây là một thao tác đơn giản nhưng có thể giúp ngăn chặn nguy cơ mã độc xâm nhập ngay từ bước đầu.
6. Che webcam khi không sử dụng
Webcam trên máy tính có thể trở thành một điểm yếu nếu thiết bị bị xâm nhập.
Cẩm nang khuyến nghị người dùng che webcam khi không sử dụng, đồng thời chú ý đến môi trường xung quanh khi làm việc tại nơi công cộng.
Không chỉ hình ảnh trên màn hình, những gì diễn ra phía sau người sử dụng cũng có thể vô tình lọt vào khung hình và làm lộ thông tin cá nhân, tài liệu hoặc hoạt động riêng tư.
7. Định kỳ kiểm tra và cài đặt lại máy tính
Theo khuyến nghị trong cẩm nang, khoảng 3 năm một lần, người dùng có thể sao lưu các dữ liệu quan trọng, xóa sạch ổ cứng và cài đặt lại hệ điều hành.
Việc này nhằm loại bỏ các tệp tin dư thừa hoặc phần mềm có nguy cơ gây hại, đồng thời giúp hệ thống hoạt động ổn định hơn.
Trước khi thực hiện, cần đặc biệt lưu ý sao lưu những tài liệu quan trọng để tránh mất dữ liệu.
8. Chỉ cài ứng dụng từ nguồn chính thức
Người dùng nên ưu tiên tải và cài đặt ứng dụng từ App Store, Google Play hoặc các nguồn chính thức của nhà phát triển.
Các ứng dụng miễn phí, bản lậu hoặc phần mềm được chia sẻ từ nguồn không xác định có thể tiềm ẩn mã độc.
Trước khi cài đặt, cần kiểm tra nguồn gốc ứng dụng, đánh giá mức độ uy tín và xem xét kỹ các quyền truy cập mà ứng dụng yêu cầu.
Nếu một ứng dụng đơn giản nhưng lại yêu cầu quyền truy cập quá rộng vào dữ liệu, danh bạ, camera, microphone hoặc vị trí, người dùng nên cân nhắc trước khi cấp quyền.
9. Tắt Wi-Fi và Bluetooth khi không cần thiết
Wi-Fi và Bluetooth là những phương thức kết nối phổ biến nhưng cũng có thể trở thành kênh bị lợi dụng để theo dõi hoặc thu thập thông tin trong một số tình huống.
Khi không sử dụng, người dùng nên tắt các kết nối này và thường xuyên kiểm tra, xóa những mạng Wi-Fi đã lưu nhưng không còn cần thiết.
Đồng thời, nên tắt tính năng tự động kết nối với các mạng Wi-Fi không cần thiết để hạn chế nguy cơ kết nối nhầm vào mạng không an toàn.
10. Cẩn trọng với các thiết bị thông minh
Tủ lạnh, camera, loa, thiết bị gia dụng và nhiều sản phẩm khác ngày càng được kết nối Internet. Sự tiện lợi này cũng tạo thêm những điểm có thể bị khai thác nếu thiết bị không được bảo vệ tốt.
Thiết bị thông minh bị xâm nhập có thể trở thành điểm yếu để kẻ xấu tiếp cận mạng gia đình hoặc kiểm soát thiết bị.
Do đó, người dùng nên cân nhắc nhu cầu trước khi mua và sử dụng thiết bị thông minh, ưu tiên sản phẩm từ thương hiệu uy tín, có cơ chế bảo mật tốt và được nhà sản xuất hỗ trợ cập nhật.
Đối với camera kết nối Internet, yêu cầu bảo đảm an ninh mạng càng cần được chú trọng. Bộ Công an hiện đã ban hành quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về các yêu cầu an ninh mạng cơ bản đối với thiết bị camera giám sát sử dụng giao thức Internet.
Bảo vệ dữ liệu phải bắt đầu từ chính người sử dụng
Trong thực tế, nhiều nguy cơ mất dữ liệu không bắt đầu từ một cuộc tấn công công nghệ cao mà có thể xuất phát từ những thao tác rất nhỏ: mở một tệp lạ, cắm một USB không rõ nguồn gốc, cài ứng dụng từ nguồn không chính thức hoặc để thiết bị tự động kết nối với mạng không an toàn.
Bởi vậy, xây dựng thói quen bảo vệ dữ liệu cần được xem là một phần của kỹ năng sử dụng công nghệ hằng ngày.
Bộ Công an cũng khuyến cáo người dân chủ động bảo vệ dữ liệu cá nhân như bảo vệ tài sản của chính mình; không tùy tiện cung cấp thông tin căn cước, tài khoản ngân hàng, mã xác thực, mật khẩu hoặc thông tin đăng nhập cho người khác.
Khi mỗi người chủ động kiểm soát thông tin của mình, từ thiết bị cá nhân đến các tài khoản trực tuyến, nguy cơ dữ liệu bị lộ, lọt và bị lợi dụng sẽ được giảm thiểu. Đây cũng là nền tảng quan trọng để hình thành một môi trường số an toàn, có trách nhiệm trong quá trình phát triển kinh tế số.