Một câu chuyện vượt qua biên giới
Trong kho tàng văn hóa phương Đông, không ít câu chuyện đã đi qua hàng nghìn năm mà vẫn được kể lại. Chuyện Ngưu Lang – Chức Nữ là một trong số đó.
Cốt truyện quen thuộc kể về đôi tình nhân phải sống cách biệt ở hai bên dải Ngân Hà và chỉ được gặp nhau vào ngày thứ bảy của tháng thứ bảy. Đàn chim khách kết thành cầu để họ vượt qua dòng sông trời trong cuộc hội ngộ ngắn ngủi mỗi năm.
Nhưng nếu chỉ nhìn Thất Tịch như một câu chuyện tình buồn thì chưa đủ.
Tại Trung Quốc, ngày 7/7 âm lịch còn được gọi là lễ Khất Xảo, gắn với việc phụ nữ xưa cầu mong Chức Nữ ban cho sự khéo léo, đặc biệt trong những công việc như dệt vải, thêu thùa. Tư liệu của chính quyền Trung Quốc cho biết từ thời Hán, ngày này đã mang nội hàm cầu trí tuệ và tài khéo; các tập tục như xâu kim “khất xảo”, bày hoa quả, nữ công và lễ bái Chức Nữ sau đó ảnh hưởng tới nhiều quốc gia trong khu vực văn hóa chữ Hán.
Khi câu chuyện ấy vượt khỏi nơi hình thành ban đầu, điều thú vị xảy ra: mỗi cộng đồng tiếp nhận một phần, biến đổi một phần và đặt vào đó những quan niệm của chính mình.
Bởi vậy, cùng nhìn lên hai ngôi sao, nhưng người Trung Quốc, Nhật Bản hay người Việt không nhất thiết có cùng một cách đón ngày 7/7.
Trung Quốc: Thất Tịch từng là ngày cầu sự khéo léo
Ngày nay, Thất Tịch tại Trung Quốc thường được truyền thông và đời sống hiện đại gắn với tình yêu, thậm chí được gọi là “Valentine Trung Quốc”. Nhưng nếu trở lại với những lớp văn hóa cũ, ngày này mang ý nghĩa rộng hơn.
“Khất xảo” có thể hiểu là cầu mong sự khéo léo. Theo các tư liệu về phong tục Thất Tịch của Trung Quốc, phụ nữ xưa có những hoạt động như xâu kim, bày hoa quả, nữ công và cầu Chức Nữ ban cho trí tuệ, tài khéo. Những thực hành này đã xuất hiện từ lâu trong lịch sử và được nhắc tới trong các ghi chép từ thời Hán, sau đó tiếp tục phổ biến qua các triều đại.
Điều này cho thấy Thất Tịch ban đầu không đơn giản là ngày để các đôi tình nhân thể hiện tình cảm.
Hình tượng Chức Nữ còn gắn với lao động và kỹ năng của người phụ nữ trong xã hội truyền thống. Khi nghề dệt, may vá, thêu thùa có vị trí quan trọng trong đời sống gia đình, mong muốn có đôi bàn tay khéo léo cũng đồng nghĩa với mong muốn về một cuộc sống tốt đẹp hơn.
Theo thời gian, ý nghĩa tình yêu của truyền thuyết Ngưu Lang – Chức Nữ ngày càng được nhấn mạnh. Trong xã hội Trung Quốc hiện đại, Thất Tịch trở thành dịp các đôi trẻ tặng quà, gửi lời chúc và bày tỏ tình cảm; khái niệm “Valentine Trung Quốc” cũng từ đó trở nên quen thuộc.
Một ngày lễ cổ vì thế đã bước từ không gian gia đình, nữ công và tín ngưỡng vào đời sống tiêu dùng, truyền thông và văn hóa đại chúng.
Nhật Bản: Tanabata và những điều ước trên cành tre
Đi xa hơn về phía Đông, câu chuyện Ngưu Lang – Chức Nữ được người Nhật tiếp nhận và phát triển thành Tanabata – một trong những lễ hội mùa hè quen thuộc của đất nước này.
Ngưu Lang và Chức Nữ trong phiên bản Nhật Bản được biết đến với tên Hikoboshi và Orihime. Họ cũng bị dải Ngân Hà chia cách và chỉ được gặp nhau mỗi năm một lần.
Nhưng điều làm Tanabata trở nên đặc biệt lại nằm ở cách người Nhật biến câu chuyện ấy thành một lễ hội của những điều ước.
Một trong những hình ảnh đặc trưng nhất của Tanabata là tanzaku – những dải giấy màu nhỏ để mọi người viết lên đó điều mình mong muốn rồi treo trên cành tre. Không gian công cộng, trung tâm thương mại, nhà ga hay đường phố có thể được trang trí bằng những dải giấy và đồ trang trí đầy màu sắc.
Như vậy, điểm nhấn đã dịch chuyển khá rõ: từ chuyện tình của hai nhân vật trong truyền thuyết sang ước vọng của mỗi con người trong cuộc sống thực.
Người ta có thể cầu mong học tập tiến bộ, công việc thuận lợi, gia đình bình an hay một điều rất riêng mà bản thân đang chờ đợi.
Ở Nhật Bản hiện nay, thời điểm tổ chức Tanabata cũng không hoàn toàn giống nhau giữa các địa phương. Nhiều nơi tổ chức vào ngày 7/7 dương lịch, trong khi một số lễ hội lớn diễn ra vào tháng 8 để gần hơn với thời điểm của lịch truyền thống.
Nổi tiếng nhất là Sendai Tanabata Matsuri, diễn ra từ ngày 6 đến 8/8. Những tuyến phố mua sắm tại Sendai được phủ kín bởi các vật trang trí bằng giấy thủ công và những dải giấy dài nhiều màu sắc; người dân và du khách mặc yukata xuống phố, tạo nên một không gian lễ hội mùa hè đặc trưng.
Ở đây, một truyền thuyết cổ đã trở thành nguồn lực cho đời sống văn hóa và du lịch đô thị.
Việt Nam: Thất Tịch đi vào ký ức qua những cơn mưa ngâu
Nếu Nhật Bản có những cành tre treo đầy điều ước, thì trong ký ức văn hóa của người Việt, dấu ấn dễ nhận ra của Thất Tịch lại là mưa ngâu.
Ngưu Lang và Chức Nữ khi đi vào dân gian Việt Nam được gọi bằng cái tên giản dị hơn: ông Ngâu, bà Ngâu.
Những cơn mưa rả rích vào khoảng tháng Bảy âm lịch được dân gian gắn với nước mắt trong ngày đôi vợ chồng gặp lại rồi phải chia xa. Từ đó xuất hiện cách gọi “mưa ngâu” – một tên gọi đã trở nên quen thuộc đến mức nhiều người biết mưa ngâu trước khi biết đến khái niệm Thất Tịch.
Đây là một nét đáng chú ý trong quá trình tiếp biến văn hóa.
Người Việt tiếp nhận câu chuyện từ bên ngoài nhưng khi đi vào đời sống, nó được đặt cạnh một hiện tượng thiên nhiên gần gũi, rồi trở thành câu chuyện được ông bà, cha mẹ kể lại cho con cháu.
Bởi thế, Thất Tịch trong văn hóa Việt không phát triển thành một lễ hội lớn, phổ biến trên phạm vi cả nước như Tanabata tại Nhật Bản. Dấu vết của nó hiện diện mềm hơn trong chuyện kể, tín ngưỡng, quan niệm về tình duyên và ký ức về thời tiết tháng Bảy.
Những năm gần đây, Thất Tịch lại được giới trẻ Việt Nam chú ý theo một cách khác. Trên mạng xã hội xuất hiện nhiều nội dung về cầu duyên, tình yêu và đặc biệt là việc ăn chè đậu đỏ với mong muốn gặp may mắn trong chuyện tình cảm.
Điều cần lưu ý là không nên mặc nhiên coi tất cả những xu hướng hiện nay là phong tục lâu đời của người Việt. Sự phổ biến của một trào lưu trên mạng xã hội và nguồn gốc của một thực hành văn hóa là hai vấn đề khác nhau.
Cùng câu chuyện, nhưng mỗi nơi giữ lại một điều khác
Đặt Thất Tịch của một số nền văn hóa cạnh nhau, có thể nhận thấy một điều thú vị.
Ở Trung Quốc, lớp văn hóa truyền thống nổi bật với khất xảo, cầu sự khéo léo và những phẩm chất gắn với Chức Nữ. Ở Nhật Bản, Tanabata trở thành lễ hội của những điều ước, với tanzaku, tre và những không gian công cộng rực rỡ sắc màu. Còn ở Việt Nam, câu chuyện được lưu giữ khá đậm trong hình ảnh ông Ngâu, bà Ngâu và mưa ngâu tháng Bảy.
Sự khác biệt ấy cho thấy một đặc tính quan trọng của văn hóa: khi một câu chuyện đi qua biên giới, nó hiếm khi được giữ nguyên như lúc ban đầu.
Mỗi cộng đồng lựa chọn những yếu tố gần với mình nhất rồi bổ sung vào đó kinh nghiệm sống, tín ngưỡng, thẩm mỹ và cách nhìn riêng.
Bởi vậy, tìm hiểu Thất Tịch không chỉ để biết Ngưu Lang và Chức Nữ gặp nhau ngày nào. Điều đáng quan tâm hơn là nhìn thấy hành trình một câu chuyện đã được các cộng đồng khác nhau tiếp nhận và biến đổi ra sao.
Khi di sản văn hóa bước vào đời sống hiện đại
Ngày nay, ranh giới văn hóa ngày càng mở rộng. Chỉ cần một chiếc điện thoại, một phong tục ở Nhật Bản hay Trung Quốc có thể xuất hiện trên màn hình của người trẻ Việt Nam trong vài giây.
Điều này tạo nên một hiện tượng đáng chú ý: những nét văn hóa vốn phát triển theo những con đường khác nhau lại có xu hướng gặp nhau trên mạng xã hội.
Người trẻ Việt Nam có thể viết điều ước giống Tanabata, ăn một món được gắn với Thất Tịch trên mạng, tìm hiểu Ngưu Lang – Chức Nữ rồi gọi ngày 7/7 âm lịch là “Valentine phương Đông”.
Sự giao thoa đó là điều khó tránh trong một xã hội mở.
Nhưng càng dễ tiếp cận văn hóa của nhau, việc hiểu đúng nguồn gốc càng trở nên cần thiết. Một hoạt động phổ biến tại quốc gia này không nhất thiết là phong tục truyền thống của quốc gia khác; một xu hướng mới xuất hiện vài năm gần đây cũng không nên được kể lại như tập tục đã tồn tại hàng trăm năm.
Hiểu sự khác biệt không làm những câu chuyện văn hóa kém hấp dẫn. Ngược lại, chính sự khác biệt khiến chúng trở nên đáng tìm hiểu hơn.
Từ một câu chuyện về hai người đứng ở hai phía dải Ngân Hà, người xưa đã gửi vào đó rất nhiều điều: tình yêu, sự thủy chung, lao động, tài khéo, ước vọng và niềm mong chờ đoàn tụ.
Hàng thế kỷ trôi qua, câu chuyện ấy vẫn còn được kể. Chỉ có cách kể đã khác.
Ở nơi này, người ta ngước nhìn những vì sao. Ở nơi khác, những điều ước được viết lên giấy và treo trên cành tre. Còn trong ký ức của nhiều người Việt, đôi khi Thất Tịch chỉ bắt đầu rất giản dị bằng một cơn mưa tháng Bảy và câu chuyện ông bà từng kể về ông Ngâu, bà Ngâu.
Có lẽ chính khả năng được kể lại theo nhiều cách ấy đã giúp một truyền thuyết cổ đi qua thời gian và tiếp tục tìm được chỗ đứng trong đời sống hiện đại.