Chuyện tình được kể qua nhiều thế hệ
Cứ đến tháng Bảy âm lịch, khi những cơn mưa lúc đến, lúc đi khiến trời đất như chùng xuống, câu chuyện về ông Ngâu, bà Ngâu lại được nhắc đến.
Với nhiều thế hệ người Việt, cái tên ấy gần gũi hơn cả Ngưu Lang – Chức Nữ. Người xưa gọi những cơn mưa rả rích đầu tháng Bảy âm lịch là mưa ngâu và gửi vào đó một cách lý giải đầy chất dân gian: ấy là nước mắt của đôi vợ chồng sau một năm xa cách mới được gặp lại nhau.
Thất Tịch diễn ra vào ngày 7/7 âm lịch hằng năm, gắn với truyền thuyết Ngưu Lang – Chức Nữ có nguồn gốc từ Trung Quốc và được lưu truyền với nhiều dị bản tại các quốc gia châu Á. Khi đi vào đời sống văn hóa Việt Nam, câu chuyện cũng được kể lại với những chi tiết khác nhau, nhưng hình ảnh cuộc hội ngộ mỗi năm một lần, cầu Ô Thước, sông Ngân và mưa ngâu vẫn là những nét quen thuộc.
Theo câu chuyện được lưu truyền phổ biến, Ngưu Lang và Chức Nữ đem lòng yêu thương nhau nhưng vì những cách trở giữa hai cõi mà phải sống xa nhau. Cảm động trước tình cảm ấy, họ được phép gặp lại vào ngày 7/7 âm lịch hằng năm. Đàn quạ kết thành cầu Ô Thước qua sông Ngân để hai người đoàn tụ.
Cuộc gặp chỉ kéo dài ngắn ngủi. Niềm vui tương phùng xen lẫn nỗi buồn của một cuộc chia xa sắp tới khiến đôi vợ chồng rơi nước mắt. Dân gian từ đó lý giải những cơn mưa tháng Bảy là nước mắt của Ngưu Lang và Chức Nữ. Ở Việt Nam, hai nhân vật này còn được gọi bằng cái tên thân thuộc là ông Ngâu, bà Ngâu.
Đằng sau lớp màu huyền thoại ấy là một cách người xưa nhìn thiên nhiên và gửi gắm tâm tư vào những hiện tượng của trời đất. Một cơn mưa không đơn thuần chỉ là mưa. Nó có thể trở thành một câu chuyện để kể cho con trẻ, thành lời giải thích dân gian về mùa tiết, rồi qua năm tháng trở thành một phần của ký ức cộng đồng.
Có lẽ cũng vì thế mà dù xã hội đã thay đổi rất nhiều, câu chuyện Ngưu Lang – Chức Nữ vẫn chưa biến mất.
Từ mưa ngâu đến ký ức văn hóa
Ngày nay, khoa học có thể giải thích những biến đổi của thời tiết bằng các quy luật khí tượng và cũng không phải năm nào đúng ngày 7/7 âm lịch trời đều có mưa. Nhưng câu chuyện mưa ngâu vẫn tồn tại bởi giá trị của một truyền thuyết dân gian không nằm ở việc nó thay thế cho lời giải thích khoa học.
Điều còn lại chính là những tình cảm con người gửi vào câu chuyện.
Đó là nỗi nhớ khi phải xa nhau, niềm mong đợi một ngày đoàn tụ và trên hết là sự thủy chung. Chính những điều rất đời thường ấy khiến một câu chuyện xa xưa vẫn có thể tìm được sự đồng cảm của con người hôm nay.
Trong ký ức của nhiều người Việt, tháng Bảy âm lịch bởi vậy không chỉ có những ngày mưa. “Mưa ngâu” đã trở thành một cách gọi mang màu sắc riêng, gợi lên những câu chuyện về ông Ngâu, bà Ngâu mà thế hệ trước từng kể lại cho thế hệ sau.
Ở góc nhìn rộng hơn, đó cũng là một trong những con đường văn hóa dân gian được trao truyền. Không nhất thiết phải bằng những nghi lễ lớn hay những sinh hoạt cộng đồng quy mô, đôi khi văn hóa được giữ lại từ chính những câu chuyện nhỏ trong gia đình, một tên gọi dân gian, một món ăn hay một ký ức gắn với mùa tiết.
Thất Tịch là một trường hợp như vậy.
Khi người trẻ tìm đến Thất Tịch theo cách riêng
Điều đáng chú ý là trong những năm gần đây, Thất Tịch xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội. Những người trẻ vốn có thể không biết nhiều về những phong tục cổ lại bắt đầu tìm kiếm câu chuyện Ngưu Lang – Chức Nữ, nhắc đến ngày 7/7 âm lịch và chia sẻ với nhau những câu chuyện về tình yêu, cầu duyên hay món chè đậu đỏ.
Thậm chí, với một bộ phận giới trẻ, nhắc tới Thất Tịch là nhắc tới… đậu đỏ.
Cứ gần ngày 7/7 âm lịch, những lời rủ nhau ăn chè đậu đỏ để gặp may mắn trong chuyện tình cảm lại xuất hiện trên mạng xã hội. Trào lưu này đã được ghi nhận phổ biến trong giới trẻ Việt Nam những năm gần đây.
Nhìn từ đời sống văn hóa, đây là một hiện tượng khá thú vị.
Một ngày vốn gắn với truyền thuyết cổ đã tìm được một cách hiện diện mới giữa thời đại của điện thoại thông minh và mạng xã hội. Người trẻ có thể bắt đầu bằng một bát chè đậu đỏ hay một bài đăng vui vẻ, rồi từ đó mới tò mò tìm hiểu Thất Tịch là ngày gì, tại sao có chuyện Ngưu Lang – Chức Nữ, vì sao tháng Bảy có mưa ngâu.
Tuy nhiên, cũng cần phân biệt giữa những giá trị văn hóa được lưu truyền lâu đời với các trào lưu được hình thành hoặc phổ biến mạnh trong đời sống hiện đại. Không nên vì một xu hướng trên mạng xã hội mà mặc nhiên coi tất cả những hoạt động đang phổ biến hiện nay là phong tục truyền thống của người Việt.
Sự thận trọng ấy càng cần thiết trong bối cảnh mạng xã hội đang khiến những câu chuyện văn hóa được truyền đi với tốc độ rất nhanh. Một thông tin thú vị có thể được chia sẻ hàng nghìn lần, nhưng mức độ phổ biến không đồng nghĩa với tính xác thực về nguồn gốc.
Bởi vậy, tìm hiểu Thất Tịch hôm nay cũng là dịp để người trẻ học cách đi sâu hơn vào phía sau một trào lưu: đâu là truyền thuyết, đâu là phong tục đã tồn tại lâu đời và đâu là cách diễn giải mới của đời sống đương đại.
Văn hóa truyền thống không nhất thiết phải đứng yên
Có một điều đáng suy nghĩ từ sự trở lại của Thất Tịch: văn hóa truyền thống muốn tiếp tục sống trong xã hội hiện đại không nhất thiết phải tồn tại nguyên vẹn dưới một hình thức duy nhất.
Mỗi thế hệ có một cách tiếp nhận văn hóa của riêng mình.
Nếu trước đây, một đứa trẻ biết chuyện ông Ngâu, bà Ngâu từ lời kể của ông bà, cha mẹ trong những ngày mưa tháng Bảy, thì hôm nay một người trẻ có thể lần đầu biết đến Thất Tịch từ một đoạn video ngắn trên mạng xã hội. Con đường tiếp cận đã khác, nhưng sự tò mò về câu chuyện phía sau vẫn có thể mở ra cơ hội để văn hóa được tiếp nối.
Vấn đề nằm ở chỗ sau sự tò mò ấy, chúng ta kể câu chuyện như thế nào.
Nếu chỉ dừng lại ở những lời truyền miệng kiểu “ăn gì để thoát ế”, Thất Tịch rất dễ trở thành một trào lưu đến rồi đi. Nhưng nếu từ một món ăn, một cơn mưa hay một câu chuyện đang được chia sẻ trên mạng, người đọc được dẫn trở lại với nguồn gốc văn hóa, những dị bản dân gian và những giá trị về tình yêu, sự thủy chung, khát vọng đoàn tụ, thì một truyền thuyết cũ lại có thêm cơ hội sống trong đời sống mới.
Đó cũng là cách văn hóa vận động.
Không đóng kín trong quá khứ, nhưng cũng không chạy theo hiện đại đến mức đánh mất nguồn cội.
Giữ lại câu chuyện phía sau một ngày lễ
Giữa nhịp sống ngày càng nhanh, con người có thêm nhiều ngày để kỷ niệm và cũng có thêm vô số trào lưu để tham gia. Thất Tịch vì thế có thể được mỗi người đón nhận theo một cách khác nhau. Có người tìm hiểu một câu chuyện cổ. Có người nhớ đến mưa ngâu. Có người cùng người mình yêu dùng một bữa tối. Và cũng có người vui vẻ gọi một bát chè đậu đỏ như một lời cầu chúc cho chuyện tình duyên.
Không nhất thiết phải đặt những cách tiếp nhận ấy đối lập với nhau.
Điều quan trọng hơn là khi một nét văn hóa cũ trở lại đời sống, những giá trị cốt lõi phía sau nó vẫn được hiểu đúng và được kể lại một cách có trách nhiệm.
Bởi sau cùng, sức sống của một câu chuyện dân gian không chỉ được đo bằng tuổi đời của nó, mà còn ở khả năng tìm được tiếng nói chung với những thế hệ đến sau.
Từ Ngưu Lang – Chức Nữ, cầu Ô Thước và những cơn mưa ngâu của câu chuyện xưa đến những cuộc trò chuyện sôi nổi trên mạng xã hội hôm nay là một khoảng cách rất dài. Nhưng ở giữa khoảng cách ấy vẫn có một sợi dây chưa từng mất đi: mong muốn yêu thương, được ở bên nhau và trân trọng những tình cảm bền lâu.
Có lẽ đó cũng là lý do, sau bao nhiêu năm, mỗi khi tháng Bảy về và trời bất chợt đổ một cơn mưa, câu chuyện ông Ngâu, bà Ngâu lại được nhắc nhớ.