Theo thông tin từ Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) được dẫn lại trong các báo cáo về công nghệ bảo quản, rau quả ở Việt Nam có thể thất thoát khoảng 20–30% sản lượng, thủy sản khoảng 15–25%, còn lúa gạo khoảng 13–15% nếu khâu bảo quản sau thu hoạch không được kiểm soát tốt. Đây là một trong những lý do khiến công nghệ kho thông minh ứng dụng IoT được xem là hướng đi quan trọng để giảm hao hụt và nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng nông sản.
Từ kho lạnh truyền thống đến kho giám sát bằng cảm biến
Trong bảo quản nông sản, nhiệt độ và độ ẩm là hai yếu tố quyết định trực tiếp đến chất lượng, thời gian bảo quản và tỷ lệ hao hụt sau thu hoạch. Trước đây, nhiều kho lạnh và kho bảo quản phải bố trí nhân viên kiểm tra định kỳ, ghi chép thủ công và xử lý khi xảy ra sự cố như mất lạnh, tăng nhiệt độ hoặc độ ẩm vượt ngưỡng cho phép.
Cách vận hành này tồn tại nhiều hạn chế: phát hiện sự cố chậm, dữ liệu không liên tục và khó truy vết khi xảy ra hư hỏng hàng hóa.
Sự xuất hiện của IoT trong kho bảo quản đang thay đổi mô hình này. Các cảm biến nhiệt độ, độ ẩm, điện năng tiêu thụ hoặc trạng thái cửa kho có thể được kết nối với bộ điều khiển trung tâm và nền tảng giám sát trực tuyến.
Khi một thông số vượt ngưỡng cài đặt, hệ thống có thể gửi cảnh báo qua điện thoại, email hoặc ứng dụng quản lý, giúp người vận hành xử lý từ xa mà không cần phải có mặt thường xuyên tại kho.
Điều quan trọng là kho thông minh không có nghĩa hoàn toàn không cần con người, mà là giảm sự phụ thuộc vào việc trực liên tục và tăng khả năng giám sát tự động bằng dữ liệu thời gian thực.
IoT đang giúp bảo quản nông sản chính xác hơn
Điểm mạnh lớn nhất của kho thông minh ứng dụng IoT là khả năng theo dõi liên tục 24/7 thay vì kiểm tra theo từng ca làm việc.
Dữ liệu nhiệt độ và độ ẩm được ghi nhận liên tục giúp người quản lý biết chính xác thời điểm kho bắt đầu mất ổn định, từ đó giảm nguy cơ hư hỏng hàng hóa do phát hiện quá muộn.
Đối với các loại nông sản nhạy cảm như xoài, sầu riêng, thanh long, rau ăn lá hoặc hạt giống, chỉ cần nhiệt độ thay đổi trong một khoảng thời gian ngắn cũng có thể ảnh hưởng đến độ tươi, tỷ lệ hao hụt và chất lượng thương phẩm.
Ngoài giám sát môi trường, nhiều hệ thống IoT còn có thể theo dõi điện năng tiêu thụ của máy nén, quạt lạnh và hệ thống thông gió, giúp phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường như máy chạy quá tải, tiêu hao điện tăng đột biến hoặc thiết bị hoạt động không hiệu quả.
Đối với ngành rau quả, nhiều nghiên cứu và thống kê chuyên ngành cho thấy tỷ lệ tổn thất sau thu hoạch có thể lên tới 30–35% do hạn chế về hạ tầng bảo quản và chuỗi lạnh. Điều này cho thấy chỉ cần cải thiện khả năng giám sát nhiệt độ, độ ẩm và cảnh báo sự cố trong kho bảo quản cũng có thể tạo ra tác động đáng kể đến việc giảm hao hụt và giữ chất lượng thương phẩm của nông sản.
Doanh nghiệp công nghệ cảm biến đang thúc đẩy xu hướng số hóa kho bảo quản
Trong lĩnh vực cảm biến và giải pháp IoT công nghiệp, Công ty TNHH Advantech Việt Nam Technology công bố các giải pháp IoT công nghiệp, cảm biến không dây WISE-4000, thiết bị thu thập dữ liệu và nền tảng giám sát môi trường phục vụ logistics và chuỗi lạnh.
Bên cạnh đó, Công ty TNHH Saigon Technolog cung cấp các giải pháp IoT giám sát nhiệt độ và độ ẩm từ xa cho kho lạnh, kho đông, kho bảo quản nông – lâm sản và kho nguyên vật liệu, cho phép kết nối cảm biến với nền tảng quản lý trực tuyến để theo dõi trạng thái kho theo thời gian thực.
Các ví dụ này cho thấy xu hướng của thị trường hiện nay là kết hợp hạ tầng kho bảo quản với công nghệ cảm biến và giám sát thời gian thực, tạo điều kiện để việc bảo quản hàng hóa được thực hiện chính xác và hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng mức độ ứng dụng IoT, tự động hóa và điều khiển từ xa có thể khác nhau giữa các hệ thống kho và từng doanh nghiệp, không nên hiểu rằng mọi kho bảo quản hiện nay đều đã vận hành hoàn toàn tự động hoặc không cần nhân sự giám sát.
Thách thức lớn nhất là chi phí và hạ tầng số ở nông thôn
Dù có nhiều tiềm năng, kho thông minh ứng dụng IoT vẫn đối mặt với không ít rào cản khi triển khai tại khu vực nông thôn.
Thách thức đầu tiên là chi phí đầu tư ban đầu cho cảm biến công nghiệp, bộ điều khiển, phần mềm giám sát, hệ thống truyền dữ liệu và thiết bị lưu trữ thông tin.
Đối với nhiều hợp tác xã hoặc cơ sở bảo quản quy mô nhỏ, việc đầu tư đồng bộ hệ thống IoT có thể vượt quá khả năng tài chính nếu không có sự hỗ trợ về vốn hoặc chương trình khuyến khích chuyển đổi số.
Thách thức thứ hai là hạ tầng kết nối và nhân lực vận hành. Một hệ thống giám sát từ xa chỉ hoạt động hiệu quả khi có kết nối Internet ổn định, nguồn điện tin cậy và người quản lý có khả năng đọc – phân tích dữ liệu cảnh báo.
Ngoài ra, dữ liệu từ cảm biến cần được hiệu chuẩn và kiểm tra định kỳ để tránh tình trạng cảnh báo sai hoặc đo lường không chính xác, bởi trong bảo quản nông sản, sai lệch chỉ vài độ C cũng có thể ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng hàng hóa.
Dù còn nhiều thách thức, xu hướng số hóa kho bảo quản bằng IoT đang mở ra một hướng đi đáng chú ý cho công nghiệp nông thôn. Trong tương lai, dữ liệu từ kho lạnh có thể được kết nối với nhật ký sản xuất, hệ thống truy xuất nguồn gốc, quản lý vận chuyển và nền tảng thương mại điện tử, tạo thành một chuỗi dữ liệu liên tục từ sản xuất – bảo quản – phân phối.
Điều này không chỉ giúp giảm hao hụt sau thu hoạch, mà còn nâng cao tính minh bạch của chuỗi cung ứng nông sản, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường hiện đại và các kênh phân phối chuyên nghiệp.
Vì vậy, câu chuyện “kho thông minh không cần người trực” thực chất không phải là loại bỏ con người khỏi quá trình bảo quản nông sản. Điều cốt lõi là chuyển từ mô hình giám sát thủ công sang mô hình quản lý dựa trên dữ liệu thời gian thực, nơi con người đóng vai trò ra quyết định và xử lý tình huống, còn hệ thống IoT đảm nhiệm việc quan sát, cảnh báo và ghi nhận liên tục.
Đối với khu vực nông thôn và hợp tác xã, đây có thể là một bước đi quan trọng để giảm thất thoát sau thu hoạch, tiết kiệm chi phí vận hành và từng bước tham gia vào chuỗi nông sản số hóa có giá trị cao hơn.