Một ngày cũ trở thành câu chuyện mới
Có một thời, với nhiều người Việt, ngày 7/7 âm lịch không phải một dấu mốc đặc biệt trên lịch.
Người ta quen với câu chuyện ông Ngâu, bà Ngâu hơn là hai chữ “Thất Tịch”. Đến tháng Bảy âm lịch, nếu trời đổ những cơn mưa lúc đến, lúc đi, người lớn lại nhắc “mưa Ngâu”. Đằng sau cách gọi ấy là câu chuyện Ngưu Lang – Chức Nữ, đôi tình nhân bị chia cách bởi dải Ngân Hà, mỗi năm chỉ được gặp nhau một lần trên cầu Ô Thước.
Câu chuyện vẫn còn đó, nhưng có những giai đoạn Thất Tịch không phải một ngày lễ nổi bật trong đời sống của người Việt.
Rồi mạng xã hội xuất hiện.
Chỉ trong vài năm, ngày 7/7 âm lịch trở thành một chủ đề quen thuộc với không ít người trẻ. Trước Thất Tịch vài ngày, trên Facebook, TikTok và các nền tảng mạng xã hội lại xuất hiện những bài viết kể chuyện Ngưu Lang – Chức Nữ, những lời chúc tình yêu và đặc biệt là lời rủ nhau ăn chè đậu đỏ để “cầu duyên”, “thoát ế”.
Hiện tượng ấy không chỉ tồn tại trên không gian mạng. Dịp Thất Tịch năm 2025, báo chí ghi nhận tại TP Hồ Chí Minh, dù trời mưa, nhiều bạn trẻ vẫn tìm đến các quán chè đậu đỏ; từ đầu giờ chiều, khách đã bắt đầu đến gọi món và những hình ảnh check-in tiếp tục được chia sẻ trên mạng xã hội.
Một ngày gắn với truyền thuyết cổ, theo cách đó, đã tìm được đường trở lại đời sống hiện đại.
Từ một bát chè đậu đỏ
Nếu phải chọn một hình ảnh dễ nhận diện nhất của Thất Tịch trong đời sống người trẻ Việt Nam những năm gần đây, có lẽ đó là bát chè đậu đỏ.
Câu chuyện thường được truyền nhau khá vui vẻ: người đang độc thân ăn đậu đỏ vào Thất Tịch sẽ có cơ hội tìm được một nửa của mình; người đã có đôi thì mong tình cảm thêm bền chặt.
Không khó để nhận ra tâm thế của phần đông người tham gia. Nhiều người không thực sự tin rằng một bát chè có thể thay đổi chuyện tình cảm. Họ ăn vì vui, vì bạn bè rủ, vì muốn tham gia một trào lưu đang được quan tâm hoặc đơn giản là có thêm một cái cớ để gặp nhau.
Trên mạng xã hội, chính sự hài hước càng giúp trào lưu lan rộng. Những câu chuyện về người đã ăn đậu đỏ nhiều năm nhưng vẫn độc thân, hay những lời rủ nhau “ăn tiếp năm nay” trở thành nội dung giải trí quen thuộc mỗi dịp Thất Tịch. Các ghi nhận từ những năm trước cho thấy những cuộc thảo luận như vậy có thể thu hút lượng tương tác lớn.
Nhưng từ góc nhìn văn hóa, có một ranh giới cần được nhìn nhận rõ ràng.
Việc ăn chè đậu đỏ vào Thất Tịch hiện rất phổ biến trong cộng đồng người trẻ không đồng nghĩa có thể mặc nhiên khẳng định đây là một phong tục lâu đời của người Việt.
Trao đổi với báo chí về hiện tượng này, TS Trần Long, giảng viên văn hóa học, từng lý giải việc đậu đỏ được lựa chọn có thể liên quan đến quan niệm màu đỏ tượng trưng cho may mắn, điều tốt đẹp và đặc tính món ăn phù hợp với tiết trời mưa ngâu. Sự phát triển của mạng xã hội sau đó góp phần khiến việc ăn đậu đỏ cầu duyên được lan truyền rộng hơn.
Sự phân biệt ấy cần thiết. Bởi một trào lưu hiện đại vẫn có giá trị của nó, nhưng không nhất thiết phải khoác lên mình danh nghĩa của một “tục lệ nghìn năm” mới trở nên đáng quan tâm.
Khi mạng xã hội trở thành con đường dẫn tới văn hóa
Nhìn rộng hơn một bát chè đậu đỏ, sự trở lại của Thất Tịch đặt ra một câu hỏi thú vị: người trẻ hôm nay đang tiếp cận văn hóa truyền thống bằng cách nào?
Trước đây, những câu chuyện dân gian thường được truyền qua gia đình, nhà trường, sách vở hay các sinh hoạt cộng đồng.
Một đứa trẻ có thể biết chuyện ông Ngâu, bà Ngâu từ lời kể của bà trong một chiều tháng Bảy. Một người khác nhớ câu chuyện từ bài học thời phổ thông.
Ngày nay, điểm chạm đầu tiên có thể chỉ là một video kéo dài vài chục giây.
Người trẻ nhìn thấy một clip về chè đậu đỏ, tò mò tìm kiếm “Thất Tịch là ngày gì?”, rồi từ đó biết đến Ngưu Lang – Chức Nữ, cầu Ô Thước, mưa Ngâu và những cách đón ngày 7/7 tại các quốc gia Á Đông.
Con đường đến với văn hóa đã thay đổi.
Điều này đôi khi khiến những người quen với phương thức tiếp nhận truyền thống cảm thấy e ngại. Một câu chuyện tồn tại hàng trăm năm bị thu gọn trong vài chục giây liệu có còn đủ chiều sâu?
Sự lo ngại ấy có cơ sở. Mạng xã hội thường ưu tiên những nội dung ngắn, dễ nhớ và dễ chia sẻ. Khi một câu chuyện văn hóa được rút gọn quá mức, ranh giới giữa sử liệu, truyền thuyết, phong tục và trào lưu rất dễ bị xóa nhòa.
Nhưng nhìn ở chiều ngược lại, chính mạng xã hội đang đưa những khái niệm tưởng như xa lạ trở lại với một thế hệ mới.
Vấn đề vì vậy không hẳn nằm ở việc người trẻ biết đến Thất Tịch qua TikTok hay qua một cuốn sách.
Quan trọng hơn là sau điểm chạm đầu tiên ấy, họ được tiếp cận thông tin như thế nào.
Đi chùa cầu duyên – một lựa chọn khác của người trẻ
Không chỉ có đậu đỏ.
Mỗi dịp Thất Tịch, một bộ phận người trẻ còn tìm đến các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo để cầu bình an, cầu duyên hoặc đơn giản tìm một khoảng lặng cho mình.
Báo chí từng ghi nhận hình ảnh các bạn trẻ đến chùa vào ngày 7/7 âm lịch để cầu duyên, cầu những điều tốt đẹp cho tình yêu. Năm 2024, tại chùa Hà (Hà Nội), có người trẻ cho biết việc đến chùa trong ngày này đã trở thành một thói quen mới, kết hợp cầu bình an với mong muốn gặp được nhân duyên phù hợp.
Hai chữ “thói quen mới” ở đây khá đáng chú ý.
Nó cho thấy văn hóa không phải lúc nào cũng được truyền lại nguyên vẹn từ thế hệ trước sang thế hệ sau. Có những thực hành được phục hồi, có những thực hành thay đổi ý nghĩa và cũng có những thói quen mới hình thành khi con người hiện đại tìm cách kết nối với những câu chuyện cũ.
Nhìn từ góc độ ấy, Thất Tịch của người trẻ không hoàn toàn giống Thất Tịch của những thế hệ trước.
Nhưng khác không có nghĩa là mất đi.
Người trẻ không chỉ “đu trend”
Sẽ hơi đơn giản nếu nhìn toàn bộ hiện tượng này dưới hai chữ “đu trend”.
Đúng là mạng xã hội tạo ra những trào lưu đến nhanh và đôi khi cũng đi rất nhanh. Nhưng phía sau nhu cầu tham gia một ngày lễ như Thất Tịch còn có những yếu tố khác.
Người trẻ hôm nay sống trong một môi trường nhiều áp lực về học tập, công việc và các mối quan hệ. Không gian số giúp con người kết nối dễ dàng hơn nhưng cũng khiến những quan hệ trở nên nhanh và đôi khi mong manh hơn.
Trong bối cảnh đó, một ngày dành để nói về tình yêu, sự chờ đợi hay mong muốn gặp được người phù hợp có sức hấp dẫn riêng.
Người ta có thể nói chuyện ấy bằng một bát chè.
Có thể bằng một tấm ảnh đăng lên mạng.
Cũng có thể bằng một buổi tối đi cùng bạn bè.
Không nhất thiết phải tin rằng ăn đậu đỏ sẽ “thoát ế” mới có thể tham gia Thất Tịch. Đôi khi chính việc cùng nhau làm một điều nhỏ, cùng chia sẻ một câu chuyện đã đủ tạo nên cảm giác thuộc về một cộng đồng.
Đây cũng là cách nhiều ngày lễ, phong tục và thực hành văn hóa tiếp tục tồn tại trong xã hội hiện đại: chúng không chỉ được “bảo tồn” mà còn được con người sử dụng, diễn giải và tạo thêm ý nghĩa mới.
Từ văn hóa đến một nhu cầu tiêu dùng mới
Sự trở lại của Thất Tịch còn tạo nên những chuyển động đáng chú ý trong đời sống tiêu dùng.
Khi hàng nghìn người cùng tìm kiếm một món ăn trong một khoảng thời gian ngắn, thị trường lập tức phản ứng. Quán chè đưa đậu đỏ vào thực đơn nổi bật, các cửa hàng đồ uống phát triển sản phẩm có topping đậu đỏ, người bán hàng trực tuyến giới thiệu những món ăn gắn với Thất Tịch.
Những ghi nhận từ báo chí trong nhiều năm cho thấy có thời điểm các quán chè đông khách, lượng bán tăng mạnh hoặc hết hàng trong ngày Thất Tịch.
Đằng sau một xu hướng văn hóa là một chuỗi sản phẩm rất cụ thể, bắt đầu từ hạt đậu được người nông dân gieo trồng, qua khâu chế biến rồi đi vào quán chè, cửa hàng đồ uống và các sản phẩm thực phẩm hiện đại.
Nếu được nhìn nhận bài bản, những sự kiện văn hóa theo mùa hoàn toàn có thể trở thành cơ hội để các cơ sở sản xuất, làng nghề, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ kể câu chuyện về sản phẩm của mình.
Nhưng cơ hội ấy chỉ bền vững khi không biến văn hóa thành cái cớ để quảng cáo quá mức hoặc tạo ra những thông tin thiếu căn cứ.
Một sản phẩm có thể đi cùng một câu chuyện văn hóa. Song câu chuyện ấy trước hết phải được kể đúng.
Để một trào lưu không chỉ dừng ở một trào lưu
Thất Tịch sẽ còn thay đổi.
Có thể vài năm nữa, giới trẻ sẽ không còn hào hứng với chè đậu đỏ như hiện nay. Một cách đón mới có thể xuất hiện, cũng như chính những thực hành hôm nay từng là điều xa lạ với các thế hệ trước.
Điều đáng quan tâm không phải là giữ nguyên từng hình thức.
Điều cần giữ là khả năng nhận biết đâu là câu chuyện gốc, đâu là quá trình tiếp biến và đâu là những sáng tạo của đời sống đương đại.
Nếu một người trẻ bắt đầu bằng câu nói vui “Thất Tịch ăn chè đậu đỏ để thoát ế”, nhưng sau đó biết thêm về Ngưu Lang – Chức Nữ, ông Ngâu – bà Ngâu, mưa Ngâu và những cách đón ngày 7/7 khác nhau trong văn hóa Á Đông, thì bát chè ấy đã làm được nhiều hơn vai trò của một món ăn.
Nó trở thành một điểm chạm với văn hóa.
Và có lẽ cũng không cần quá khắt khe với cách người trẻ tìm đến những câu chuyện cũ.
Ngày trước, một đứa trẻ biết đến ông Ngâu, bà Ngâu từ lời kể bên hiên nhà trong một ngày mưa. Hôm nay, một bạn trẻ có thể biết đến họ từ màn hình điện thoại.
Phương tiện đã khác.
Ngôn ngữ đã khác.
Nhưng nếu sau cùng câu chuyện vẫn được nhớ, được tìm hiểu và tiếp tục kể cho nhau nghe, thì đó cũng là một cách văn hóa được tiếp nối.
Sự trở lại của Thất Tịch trong đời sống người trẻ, vì vậy, đáng được nhìn nhận rộng hơn một trào lưu “ăn chè thoát ế”. Đó là một ví dụ sinh động về cách những giá trị cũ đang tìm đường đi vào đời sống mới – đôi khi bằng những con đường mà chính những thế hệ trước cũng khó hình dung.