Trong bài luận dài khoảng 12 trang đăng trên website cá nhân ngày 26/8, Bill Gates cho rằng thế giới đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi đặc biệt khi AI ngày càng có khả năng thực hiện những công việc vốn trước đây chỉ con người mới có thể đảm nhiệm.
Theo Gates, nếu được quản lý phù hợp, AI có thể trở thành một công cụ giúp thu hẹp bất bình đẳng. Ngược lại, nếu quá trình chuyển đổi diễn ra nhanh hơn khả năng thích ứng của xã hội, công nghệ này có thể làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo, thất nghiệp và những rủi ro mới về an ninh, thông tin và đời sống xã hội.
“Ngay cả trong điều kiện tốt nhất, quá trình chuyển sang kỷ nguyên AI mới sẽ là một trong những giai đoạn biến động nhất lịch sử nhân loại”, Gates viết. Ông nhận định các chính phủ, chuyên gia và cộng đồng chưa chuẩn bị đầy đủ cho những thay đổi sắp tới, đồng thời cho rằng cần xây dựng một khuôn khổ quản lý AI ở cả cấp quốc gia và quốc tế.
AI có thể tác động nhanh tới cả lao động trí óc và chân tay
Việc làm là một trong những mối quan tâm lớn nhất được Gates đề cập.
Theo ông, những vị trí đầu vào và cấp trung có nguy cơ chịu tác động sớm, nhưng làn sóng tự động hóa sẽ không chỉ giới hạn trong nhóm lao động văn phòng. Khi AI kết hợp với robot và ngày càng có khả năng quan sát, nghe, nói, suy luận rồi thực hiện các nhiệm vụ vật lý, phạm vi ảnh hưởng có thể mở rộng sang nhiều ngành sản xuất và dịch vụ.
Các lĩnh vực như luật, dịch vụ khách hàng, y tế, phần mềm và sản xuất có thể chứng kiến những thay đổi đáng kể trong khoảng một thập kỷ, thay vì kéo dài qua nhiều thế hệ như một số cuộc chuyển dịch lao động trước đây.
Gates cho rằng điểm khác biệt quan trọng nằm ở tốc độ. Trong quá trình chuyển đổi từ nông nghiệp sang công việc văn phòng trước đây, xã hội có nhiều thế hệ để thích nghi và hình thành những công việc mới. Với AI, công nghệ có khả năng trực tiếp thay thế một phần năng lực nhận thức của con người, khiến quá trình chuyển đổi có thể diễn ra nhanh hơn.
Điều này đặt ra bài toán lớn cho chính phủ: nếu nhiều lao động mất việc hoặc phải chuyển sang những công việc có mức thu nhập thấp hơn, hệ thống đào tạo lại và an sinh xã hội sẽ phải được mở rộng đúng thời điểm nhu cầu tăng lên.
Gates đặc biệt lưu ý những cộng đồng phụ thuộc nhiều vào một ngành nghề có thể chịu tác động mạnh nếu việc làm biến mất nhanh chóng. Theo ông, những hệ quả xã hội của sự mất việc làm có thể trở nên nghiêm trọng nếu quá trình chuyển đổi không được chuẩn bị từ sớm.
Khi AI phát triển, tư duy phản biện càng trở nên quan trọng
Những rủi ro mà Gates đề cập không chỉ liên quan đến việc làm.
Ông cảnh báo AI có thể bị các đối tượng xấu khai thác để tấn công mạng vào những hệ thống thiết yếu như điện, bệnh viện và ngân hàng. Công nghệ này cũng có thể làm cho hoạt động gian lận, giám sát và thao túng thông tin trở nên dễ dàng hơn.
Một nguy cơ khác là việc AI được tích hợp vào các hệ thống vũ khí, cho phép thực hiện những hành động gây chết người mà không cần con người trực tiếp đưa ra quyết định tại thời điểm hành động.
Tuy nhiên, Gates đặc biệt quan tâm đến một vấn đề khó nhận thấy hơn: khả năng tư duy độc lập của con người.
Ông cho rằng các chatbot có thể trở thành một dạng “phòng vọng âm”, trong đó người dùng liên tục nhận được những phản hồi phù hợp với quan điểm hoặc cảm xúc của chính mình. Điều này có thể khiến con người, đặc biệt là trẻ em, ngày càng phụ thuộc vào AI như một nguồn thông tin hoặc hình thức đồng hành.
Trong bối cảnh deepfake và thông tin sai lệch ngày càng tinh vi, khả năng kiểm chứng nguồn tin và phân biệt thật - giả vì thế sẽ trở thành kỹ năng ngày càng quan trọng.
Nói cách khác, khi AI có thể tạo ra nội dung nhanh và thuyết phục hơn, năng lực tư duy phản biện của con người lại càng phải được củng cố.
Bill Gates đề xuất đánh thuế AI và robot
Một trong những đề xuất đáng chú ý nhất của Gates là đánh thuế AI và robot.
Theo ông, hệ thống thuế hiện nay có thể vô tình tạo động lực cho doanh nghiệp thay thế lao động bằng máy móc. Khi doanh nghiệp thuê người, họ phải chịu các khoản thuế liên quan đến tiền lương; trong khi đầu tư vào robot lại có thể được tính là chi phí kinh doanh.
Gates cho rằng một loại thuế nhằm vào AI hoặc robot có thể làm chậm phần nào tốc độ thay thế lao động, đồng thời tạo nguồn lực cho các chương trình đào tạo lại và củng cố hệ thống an sinh xã hội.
Ông từng đưa ra ý tưởng về “thuế robot” từ nhiều năm trước và tiếp tục ủng hộ quan điểm này. Tuy nhiên, Gates cũng nhấn mạnh chính sách thuế cần được thiết kế có mục tiêu, tránh làm chậm những ứng dụng AI mang lại lợi ích rõ ràng, chẳng hạn trong y tế và giáo dục.
Bên cạnh đó, Gates cho rằng xã hội có thể chủ động xác định một số công việc nên được con người đảm nhiệm, thay vì mặc định rằng AI phải được triển khai ở mọi vị trí mà công nghệ có khả năng thay thế.
Những công việc đòi hỏi sự đồng cảm, chăm sóc hoặc tương tác trực tiếp giữa người với người có thể là những lĩnh vực mà xã hội cân nhắc duy trì vai trò của con người.
Mỹ và Trung Quốc cần phối hợp quản lý AI
Theo Gates, những rủi ro lớn nhất của AI không dừng lại ở biên giới một quốc gia. Vì vậy, việc xây dựng chính sách quản lý cũng không thể chỉ thực hiện riêng lẻ.
Ông kêu gọi các quốc gia phối hợp xây dựng một khuôn khổ quản trị AI, trong đó Mỹ và Trung Quốc có vai trò đặc biệt quan trọng.
Gates ví việc này với những lĩnh vực từng đòi hỏi hợp tác quốc tế như kiểm soát vũ khí hạt nhân, an toàn hàng không và bảo vệ tầng ozone.
Ở cấp quốc gia, ông cho rằng cần có một cơ chế đủ khả năng nhìn nhận AI một cách tổng thể thay vì để từng cơ quan xử lý riêng từng vấn đề. AI có thể đồng thời tác động đến việc làm, giáo dục, thuế, an ninh quốc gia, y tế, tài chính, giao thông và hệ thống công nghệ thông tin.
Ở cấp quốc tế, một cơ chế phối hợp cũng cần thiết để xử lý những rủi ro xuyên biên giới.
Không phải dừng AI, mà phải chuẩn bị để kiểm soát tác động
Dù cảnh báo nhiều rủi ro, Gates không cho rằng thế giới nên dừng phát triển AI.
Ngược lại, ông vẫn đánh giá cao tiềm năng của công nghệ này trong y tế, giáo dục, nông nghiệp và năng lượng. Gates cho rằng AI có thể giúp giải quyết nhiều vấn đề mà con người đang đối mặt nếu được triển khai theo hướng phục vụ lợi ích xã hội.
Điểm đáng chú ý trong thông điệp lần này là Gates không đặt câu hỏi “có nên phát triển AI hay không”, mà tập trung vào câu hỏi “xã hội phải chuẩn bị như thế nào trước khi AI thay đổi quá nhanh?”
Ông cho rằng thế giới vẫn còn thời gian để hành động, nhưng khoảng thời gian đó không nên bị lãng phí. Nếu chờ đến khi thất nghiệp tăng mạnh, cộng đồng bị tổn thương hoặc niềm tin xã hội suy giảm mới bắt đầu xây dựng chính sách, chi phí thích ứng có thể sẽ lớn hơn rất nhiều.
Trong cách nhìn của Gates, AI có thể trở thành một trong những công nghệ có sức thay đổi xã hội sâu sắc nhất. Nhưng để công nghệ thực sự trở thành lực lượng tạo ra tiến bộ, tốc độ phát triển AI cần đi cùng tốc độ chuẩn bị của con người, doanh nghiệp và chính phủ.