Từ chatbot hỏi - đáp đến trợ lý ảo pháp luật
Công nghệ AI đang được ứng dụng ngày càng rộng rãi trong việc hỗ trợ tra cứu kiến thức pháp luật, chủ yếu thông qua hai hình thức là chatbot AI và trợ lý ảo pháp luật.
Trong đó, chatbot AI có thể được xem như một công cụ hỏi - đáp nhanh dựa trên công nghệ học máy, giúp người dùng tìm kiếm, phân tích và truy xuất thông tin pháp lý trong thời gian ngắn. Thay vì phải biết chính xác tên hoặc số hiệu văn bản, người dùng có thể đặt câu hỏi bằng ngôn ngữ đời thường và nhận được thông tin liên quan.
Dù không thể thay thế luật sư hay chuyên gia pháp lý, chatbot AI có thể trở thành một điểm hỗ trợ ban đầu, giúp người dân hiểu rõ hơn về quyền, nghĩa vụ của mình và nhanh chóng tiếp cận những quy định mới mà không nhất thiết phải có kiến thức chuyên môn sâu.
Đối với doanh nghiệp, chatbot còn có thể hỗ trợ tự động hóa một số công việc thường nhật như kiểm tra hợp đồng, tìm kiếm quy định hoặc xây dựng các văn bản mẫu. Qua đó, doanh nghiệp có thể tiết kiệm thời gian, giảm chi phí và hỗ trợ nâng cao mức độ tuân thủ pháp luật, đồng thời giảm bớt khối lượng công việc hành chính lặp lại cho bộ phận pháp lý.
Tuy nhiên, trợ lý ảo pháp luật có phạm vi ứng dụng sâu hơn chatbot thông thường.
Nếu chatbot chủ yếu tập trung vào việc tìm kiếm và tóm tắt thông tin, trợ lý ảo pháp luật được thiết kế như một hệ thống chuyên biệt, tích hợp công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên và khả năng phân tích theo từng ngữ cảnh nghiệp vụ.
Hệ thống có thể tham gia vào những quy trình phức tạp hơn như phân tích hồ sơ, rà soát điều khoản hợp đồng, nhận diện rủi ro và tích hợp với hệ thống quản trị của tổ chức.
Với luật sư và chuyên viên pháp lý, trợ lý ảo có thể hỗ trợ những công việc vốn tiêu tốn nhiều thời gian như nghiên cứu hàng trăm trang hồ sơ, tìm kiếm án lệ, đối chiếu quy định hoặc rà soát các điều khoản có nguy cơ bất lợi trong hợp đồng.
Với doanh nghiệp, hệ thống có thể hỗ trợ cập nhật những thay đổi về chính sách, đồng thời giải đáp các câu hỏi nội bộ liên quan đến lao động, thuế, bảo hiểm và những vấn đề pháp lý thường xuyên phát sinh trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Trong khu vực công, AI cũng có tiềm năng hỗ trợ cán bộ nghiên cứu, rà soát, soạn thảo văn bản và xử lý thông tin phục vụ nghiệp vụ. Đối với người dân, việc tích hợp AI vào các nền tảng dịch vụ công có thể giúp quá trình tìm hiểu và thực hiện thủ tục hành chính trở nên thuận tiện hơn.
Dữ liệu pháp luật mở đường cho AI chuyên biệt
Theo ông Trần Thế Trung, Phó Giám đốc Khối sản phẩm AI, FPT Smart Cloud thuộc Tập đoàn FPT, AI có thể hỗ trợ người dân và doanh nghiệp tiếp cận thông tin pháp luật bằng ngôn ngữ tự nhiên, tìm kiếm và tổng hợp những quy định liên quan thay vì buộc người dùng phải biết trước tên hoặc số hiệu văn bản cần tra cứu.
Với cơ quan nhà nước, AI có thể được tích hợp vào các hoạt động nghiên cứu, rà soát, soạn thảo văn bản và xử lý thông tin phục vụ nghiệp vụ. Những ứng dụng này được xây dựng trên nền tảng hệ thống, dữ liệu và quy trình nghiệp vụ đã được số hóa trong lĩnh vực pháp luật.
Đây cũng là điều kiện quan trọng để AI pháp lý phát triển.
Hiện có hơn 170.000 văn bản trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật đã được tổ chức thành dữ liệu có cấu trúc và liên kết theo quan hệ pháp lý. Cổng Pháp luật quốc gia ghi nhận gần 12 triệu lượt truy cập chỉ sau 8 tháng vận hành, trong khi giải pháp hỗ trợ soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật đã phục vụ hơn 12.600 tài khoản.
Những con số này cho thấy nhu cầu tiếp cận thông tin pháp luật trên môi trường số là rất lớn. Đồng thời, kho dữ liệu pháp lý ngày càng được số hóa cũng tạo nền tảng quan trọng để phát triển các mô hình AI chuyên biệt cho lĩnh vực pháp luật Việt Nam.
Cuộc đua phát triển trợ lý AI pháp luật
Tận dụng nền tảng dữ liệu đã được số hóa, nhiều tập đoàn công nghệ trong nước đang đẩy mạnh phát triển các giải pháp AI chuyên sâu cho lĩnh vực pháp luật.
Một trong những đơn vị sớm triển khai là Tập đoàn Viettel, với trợ lý ảo pháp luật phục vụ ngành Tòa án từ tháng 9-2023.
Hệ thống được huấn luyện trên nguồn dữ liệu chuyên biệt, kết hợp mô hình học sâu và thuật toán tìm kiếm theo ngữ nghĩa, qua đó hỗ trợ tra cứu các văn bản pháp luật. Hệ thống cũng được giới thiệu có khả năng xử lý phương ngữ của nhiều vùng miền, với giọng đọc tự nhiên đạt mức tương đồng cao với giọng người.
Tại hệ thống tòa án, trợ lý ảo Viettel được phát triển như một “thư ký AI” hỗ trợ thẩm phán và cán bộ tòa án tra cứu, tổng hợp thông tin từ kho tri thức gồm hơn 160.000 văn bản pháp luật, 72 án lệ và hơn 1,8 triệu bản án.
Theo thông tin được công bố, việc triển khai giải pháp này giúp giảm khoảng 30% khối lượng công việc so với phương thức thao tác truyền thống. Viettel cũng đang tích hợp trợ lý ảo trên các nền tảng số nhằm mở rộng khả năng hỗ trợ tra cứu pháp luật cho người dân.
Trong khi đó, Tập đoàn FPT theo đuổi định hướng xây dựng hệ sinh thái kết hợp giữa hạ tầng AI, dữ liệu và các quy trình nghiệp vụ đã được số hóa, hướng tới hỗ trợ toàn bộ chu trình từ tiếp cận thông tin, xây dựng, thi hành đến đánh giá chính sách pháp luật.
FPT cũng đã đồng hành cùng Bộ Tư pháp triển khai các hệ thống cốt lõi như Cổng Pháp luật quốc gia và Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật. Doanh nghiệp đang tập trung nghiên cứu các mô hình ngôn ngữ lớn chuyên biệt cho pháp luật Việt Nam và phát triển các AI Agent hỗ trợ rà soát văn bản, đánh giá tác động chính sách cho các bộ, ngành.
Ở phân khúc đa nền tảng, VNPT AI thuộc Tập đoàn VNPT phát triển giải pháp VNPT SmartBot ứng dụng AI tạo sinh dựa trên mô hình ngôn ngữ lớn 14 tỷ tham số.
Giải pháp kết hợp các công nghệ chuyển đổi giọng nói và nhận dạng chữ viết, được giới thiệu có độ chính xác lên tới 99,9%. Hệ thống có khả năng nhận diện ngữ cảnh, xử lý từ đồng nghĩa, từ viết tắt và tiếng địa phương; đồng thời có thể tiếp nhận dữ liệu từ nhiều định dạng tệp khác nhau và tích hợp trên website, ứng dụng di động hoặc các nền tảng nhắn tin.
Những hướng đi khác nhau của Viettel, FPT và VNPT cho thấy AI pháp lý tại Việt Nam đang chuyển dần từ công cụ tra cứu đơn thuần sang các hệ thống có khả năng tham gia sâu hơn vào quy trình nghiệp vụ.
Hiệu quả càng lớn, yêu cầu kiểm soát càng cao
Dù mở ra nhiều cơ hội, việc đưa AI vào lĩnh vực pháp luật cũng đặt ra những vấn đề không thể xem nhẹ.
Pháp luật là lĩnh vực đòi hỏi độ chính xác cao. Một sai sót nhỏ trong việc xác định quy định áp dụng, thời điểm hiệu lực của văn bản hoặc cách hiểu một điều khoản cũng có thể dẫn đến hệ quả đáng kể đối với quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, doanh nghiệp.
Trong khi đó, các hệ thống AI hiện nay chưa thể bảo đảm độ chính xác tuyệt đối. Công nghệ vẫn có thể gặp khó khăn khi xử lý những hồ sơ có nhiều tình tiết, quy định chồng chéo hoặc đòi hỏi phải đánh giá sâu về bối cảnh pháp lý.
Một vấn đề khác là dữ liệu. Hồ sơ pháp lý có thể chứa nhiều thông tin nhạy cảm liên quan đến cá nhân, doanh nghiệp và các vụ việc cụ thể. Vì vậy, bảo mật dữ liệu, kiểm soát quyền truy cập và xác định rõ trách nhiệm khi sử dụng kết quả do AI tạo ra là những yêu cầu cần được đặt lên hàng đầu.
AI vì thế nên được nhìn nhận là công cụ hỗ trợ, không phải chủ thể thay thế con người trong việc đưa ra lời khuyên hoặc quyết định pháp lý cuối cùng.
Đối với cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, luật sư cũng như người dân, kết quả do AI cung cấp cần được đối chiếu với nguồn pháp luật chính thức và kiểm tra bởi người có chuyên môn trước khi sử dụng trong những quyết định có tính chất pháp lý.
Điều quan trọng không nằm ở việc AI có thể thay thế bao nhiêu phần trăm công việc của con người, mà là công nghệ được sử dụng như thế nào để tăng khả năng tiếp cận pháp luật, giảm thời gian xử lý và nâng cao chất lượng phục vụ, nhưng vẫn bảo đảm nguyên tắc đúng pháp luật, an toàn dữ liệu và có trách nhiệm với quyết định cuối cùng.
Khi dữ liệu pháp luật ngày càng được số hóa và các mô hình AI ngày càng chuyên biệt, trợ lý AI pháp luật nhiều khả năng sẽ trở thành một thành phần quan trọng trong quá trình hiện đại hóa hoạt động pháp lý. Tuy nhiên, để công nghệ thực sự tạo ra giá trị bền vững, yếu tố quyết định vẫn là sự kết hợp giữa dữ liệu chuẩn, công nghệ phù hợp và năng lực kiểm chứng của con người.