Áp lực cạnh tranh trong chuỗi giá trị toàn cầu
Công nghiệp nông thôn hiện đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế địa phương, đặc biệt tại các vùng có nhiều làng nghề và cơ sở chế biến nông sản. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cả nước có khoảng 5.400 làng có nghề. Tuy nhiên, khi tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu, sản phẩm công nghiệp nông thôn phải đối mặt với nhiều thách thức về quy mô sản xuất, công nghệ và tiêu chuẩn chất lượng. Phần lớn các cơ sở sản xuất vẫn hoạt động theo mô hình hộ gia đình với quy mô nhỏ, khiến năng suất và khả năng kiểm soát chất lượng còn hạn chế. Điều này khiến nhiều sản phẩm dù có giá trị văn hóa cao nhưng vẫn gặp khó khăn khi tiếp cận các thị trường quốc tế.
Bên cạnh đó, nhiều thị trường lớn như Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ hay Nhật Bản ngày càng áp dụng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt liên quan đến môi trường và truy xuất nguồn gốc. Chẳng hạn, cơ chế CBAM của Liên minh châu Âu hay các tiêu chuẩn về sản phẩm bền vững đang buộc doanh nghiệp phải minh bạch quy trình sản xuất và giảm phát thải carbon. Những yêu cầu này đặt ra áp lực lớn đối với các cơ sở sản xuất nhỏ tại khu vực nông thôn, nhưng đồng thời cũng mở ra cơ hội cho những đơn vị chủ động đổi mới công nghệ và nâng cao chất lượng sản phẩm.
Đổi mới công nghệ – nền tảng nâng cao năng lực cạnh tranh
Đổi mới công nghệ được xem là giải pháp quan trọng giúp các sản phẩm công nghiệp nông thôn nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong những năm gần đây, nhiều cơ sở sản xuất đã mạnh dạn đầu tư máy móc hiện đại, ứng dụng công nghệ mới trong chế biến và sản xuất nhằm nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.
Theo Bộ Công Thương, thông qua Chương trình khuyến công quốc gia, nhiều cơ sở công nghiệp nông thôn đã được hỗ trợ đầu tư thiết bị và cải tiến công nghệ, giúp tăng năng suất sản xuất từ 20–30%, đồng thời giảm tiêu hao nguyên liệu và năng lượng trong quá trình sản xuất. Đổi mới công nghệ là yếu tố then chốt giúp các cơ sở công nghiệp nông thôn nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc ứng dụng công nghệ không chỉ giúp tăng năng suất mà còn góp phần giảm phát thải và tiết kiệm tài nguyên – yếu tố ngày càng được coi trọng trong thương mại quốc tế hiện nay.
Câu chuyện từ các làng nghề
Tại làng gốm Bát Tràng (Hà Nội), nhiều doanh nghiệp và cơ sở sản xuất đã đầu tư lò gas, lò điện thay cho các lò nung truyền thống. Việc đổi mới công nghệ không chỉ giúp kiểm soát nhiệt độ chính xác hơn mà còn giảm đáng kể lượng khí thải phát sinh trong quá trình sản xuất. Nhờ đó, các sản phẩm gốm Bát Tràng ngày càng đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn chất lượng và môi trường khi xuất khẩu sang thị trường châu Âu và Nhật Bản.
Một câu chuyện khác đến từ làng nghề mây tre đan Phú Vinh (Hà Nội) – nơi nhiều hợp tác xã và doanh nghiệp đã chủ động đổi mới thiết kế sản phẩm để phù hợp với thị hiếu quốc tế. Các sản phẩm mây tre đan không chỉ giữ được nét thủ công truyền thống mà còn được cải tiến về mẫu mã và công năng sử dụng. Nhờ đó, sản phẩm của làng nghề này hiện đã có mặt tại nhiều thị trường như Hoa Kỳ, Nhật Bản và các nước châu Âu.
Theo các chuyên gia trong lĩnh vực phát triển nông thôn, những câu chuyện như Bát Tràng hay Phú Vinh cho thấy khi kết hợp giữa giá trị truyền thống với đổi mới công nghệ và thiết kế sáng tạo, các sản phẩm công nghiệp nông thôn hoàn toàn có thể tạo dựng vị thế trên thị trường quốc tế.
Chính sách thúc đẩy tham gia chuỗi giá trị
Nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp nông thôn, Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất và thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị. Nghị định số 45/2012/NĐ-CP về khuyến công quy định nhiều chính sách hỗ trợ cơ sở công nghiệp nông thôn đầu tư máy móc, đổi mới công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực.
Bên cạnh đó, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017 cũng khuyến khích các doanh nghiệp tham gia cụm liên kết ngành và chuỗi giá trị. Những chính sách này góp phần tạo điều kiện để các cơ sở sản xuất nông thôn nâng cao năng lực quản trị, mở rộng quy mô sản xuất và tăng khả năng kết nối với thị trường.
Liên kết chuỗi – hướng đi cho phát triển bền vững
Trong chuỗi giá trị toàn cầu, sự liên kết giữa các chủ thể sản xuất đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Việc tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và các hộ sản xuất không chỉ giúp nâng cao quy mô sản xuất mà còn tạo điều kiện để kiểm soát chất lượng sản phẩm tốt hơn.
Ngoài ra, xu hướng tiêu dùng xanh và phát triển bền vững đang ngày càng trở thành yêu cầu quan trọng của nhiều thị trường quốc tế. Việc áp dụng các tiêu chuẩn môi trường, sử dụng nguyên liệu thân thiện với môi trường và cải tiến quy trình sản xuất theo hướng tiết kiệm năng lượng sẽ giúp nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm.
Trong bối cảnh nền kinh tế đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng xanh và hội nhập sâu rộng, việc nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp nông thôn không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là chiến lược phát triển lâu dài. Khi chất lượng sản phẩm được nâng cao, thương hiệu được xây dựng và các chuỗi liên kết được củng cố, sản phẩm công nghiệp nông thôn Việt Nam sẽ có nhiều cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu./.
Lê Hạnh
