Tiềm năng lớn từ hệ thống làng nghề truyền thống
Việt Nam là quốc gia có hệ thống làng nghề phong phú, phân bố rộng khắp ở nhiều vùng miền. Theo thống kê, cả nước có khoảng 5.400 làng nghề, trong đó miền Bắc có khoảng 1.500 làng nghề tập trung chủ yếu ở vùng châu thổ sông Hồng. Nhiều làng nghề không chỉ đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế địa phương mà còn trở thành điểm đến hấp dẫn trong các chương trình du lịch trải nghiệm văn hóa.
Sự phát triển của hệ thống làng nghề cũng mang lại giá trị kinh tế đáng kể. Riêng tại Hà Nội – địa phương có số lượng làng nghề lớn nhất cả nước – giá trị sản xuất của các làng nghề đạt trên 24.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương gần 1 tỷ USD. Những con số này cho thấy tiềm năng to lớn của kinh tế làng nghề, đặc biệt khi kết hợp với các hoạt động du lịch trải nghiệm, du lịch văn hóa và du lịch nông thôn.
Những mô hình làng nghề gắn với du lịch tiêu biểu
Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy khi được tổ chức hợp lý, du lịch làng nghề có thể trở thành nguồn thu quan trọng cho cộng đồng địa phương. Tại Hà Nội, làng hương Quảng Phú Cầu (Ứng Hòa) đang trở thành điểm đến thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước. Những bó tăm hương đỏ được xếp thành hình tròn độc đáo tạo nên không gian check-in ấn tượng, đồng thời giúp quảng bá nghề làm hương truyền thống có lịch sử hàng trăm năm.
Ở miền Trung, làng gốm Thanh Hà (Quảng Nam) là điểm đến quen thuộc trong các tour du lịch Hội An. Du khách có thể trực tiếp tham gia nặn gốm, tìm hiểu quy trình sản xuất và mua các sản phẩm thủ công làm quà lưu niệm. Hoạt động trải nghiệm này giúp tăng giá trị sản phẩm và tạo thêm nguồn thu cho người dân địa phương. Trong khi đó, làng nón Huế lại mang đến nét hấp dẫn riêng với hình ảnh chiếc nón bài thơ – sản phẩm thủ công gắn liền với văn hóa cố đô. Các sự kiện như Festival Nghề truyền thống Huế đã góp phần thúc đẩy du lịch làng nghề, thu hút lượng lớn khách du lịch và đạt doanh thu tỷ đồng.
Những mô hình này cho thấy khi kết hợp sản xuất thủ công với hoạt động trải nghiệm du lịch, làng nghề có thể tạo ra giá trị kinh tế và quảng bá văn hóa địa phương một cách hiệu quả.
Cơ chế chính sách thúc đẩy phát triển du lịch làng nghề
Trong những năm gần đây, nhiều cơ chế, chính sách cụ thể đã được ban hành nhằm thúc đẩy phát triển du lịch nông thôn gắn với làng nghề truyền thống. Theo Quyết định số 922/QĐ-TTg năm 2022 của Thủ tướng Chính phủ về Chương trình phát triển du lịch nông thôn trong xây dựng nông thôn mới, nhiều địa phương đã được hỗ trợ xây dựng điểm du lịch cộng đồng, phát triển sản phẩm OCOP gắn với làng nghề và đào tạo kỹ năng làm du lịch cho người dân. Chính sách này đã góp phần hình thành hàng trăm mô hình du lịch nông thôn, trong đó nhiều điểm đến xuất phát từ các làng nghề truyền thống.
Bên cạnh đó, Nghị định số 52/2018/NĐ-CP về phát triển ngành nghề nông thôn cũng tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc bảo tồn và phát triển làng nghề. Nghị định quy định nhiều chính sách hỗ trợ như đào tạo nghề, xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu và phát triển hạ tầng phục vụ sản xuất – kinh doanh tại làng nghề. Nhờ các chính sách này, nhiều địa phương đã có điều kiện đầu tư hạ tầng, xây dựng khu trưng bày sản phẩm, từ đó kết hợp hoạt động sản xuất thủ công với dịch vụ tham quan và trải nghiệm du lịch.
Ngoài ra, các chính sách phát triển kinh tế tập thể theo Luật Hợp tác xã năm 2023 cũng đang tạo điều kiện để các làng nghề tổ chức sản xuất theo mô hình hợp tác xã, qua đó tăng cường liên kết giữa người sản xuất với doanh nghiệp lữ hành và thị trường du lịch. Thực tế cho thấy, tại nhiều địa phương, các hợp tác xã làng nghề đã đóng vai trò đầu mối trong việc xây dựng sản phẩm du lịch, tổ chức đón khách và quảng bá sản phẩm thủ công truyền thống.
Hướng tới phát triển bền vững
Mặc dù sở hữu nhiều tiềm năng, du lịch làng nghề tại Việt Nam vẫn đang đối mặt với không ít thách thức trong quá trình phát triển. Ở nhiều địa phương, hạ tầng phục vụ du lịch như giao thông, bãi đỗ xe, khu trưng bày sản phẩm hay hệ thống dịch vụ hỗ trợ còn thiếu đồng bộ. Bên cạnh đó, nhiều làng nghề mới dừng lại ở việc bán sản phẩm thủ công truyền thống mà chưa xây dựng được các hoạt động trải nghiệm đặc sắc cho du khách, khiến sản phẩm du lịch chưa thực sự hấp dẫn và khó kéo dài thời gian lưu trú của khách.
Một vấn đề đáng chú ý khác là sự liên kết giữa các chủ thể trong chuỗi giá trị du lịch làng nghề vẫn còn hạn chế. Không ít làng nghề phát triển du lịch theo hướng tự phát, thiếu sự kết nối với các doanh nghiệp lữ hành hoặc các điểm du lịch lân cận. Theo các chuyên gia du lịch nông thôn, để du lịch làng nghề phát triển hiệu quả, cần xây dựng chuỗi liên kết chặt chẽ giữa người sản xuất, chính quyền địa phương, doanh nghiệp du lịch và các tổ chức hỗ trợ. Khi các chủ thể này phối hợp đồng bộ, làng nghề không chỉ là nơi sản xuất hàng thủ công mà còn trở thành điểm đến văn hóa hấp dẫn trong các tuyến du lịch địa phương.
Từ góc độ phát triển lâu dài, việc quy hoạch và tổ chức không gian làng nghề gắn với bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống là yếu tố then chốt. Các địa phương cần xây dựng quy hoạch phát triển du lịch làng nghề theo hướng hài hòa giữa bảo tồn và khai thác kinh tế, tránh tình trạng thương mại hóa quá mức làm mai một bản sắc văn hóa. Đồng thời, cần chú trọng đào tạo kỹ năng làm du lịch cho người dân, từ kỹ năng đón tiếp, thuyết minh đến phát triển sản phẩm trải nghiệm, giúp người dân trở thành chủ thể trực tiếp tham gia vào hoạt động du lịch.
Bên cạnh đó, chuyển đổi số đang mở ra nhiều cơ hội mới cho việc quảng bá và phát triển du lịch làng nghề. Việc sử dụng các nền tảng số để giới thiệu sản phẩm, xây dựng câu chuyện thương hiệu và kết nối với thị trường du lịch có thể giúp các làng nghề tiếp cận rộng rãi hơn với du khách trong và ngoài nước. Nhiều địa phương đã bắt đầu ứng dụng công nghệ số trong quảng bá hình ảnh làng nghề, qua đó góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Trong bối cảnh kinh tế nông thôn đang chuyển dịch theo hướng đa dạng hóa ngành nghề và dịch vụ, du lịch làng nghề được xem là một hướng đi giàu tiềm năng. Khi được quy hoạch bài bản, gắn với bảo tồn văn hóa và phát triển sản xuất bền vững, mô hình này không chỉ góp phần nâng cao thu nhập cho người dân mà còn giúp gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống, tạo động lực cho phát triển kinh tế nông thôn theo hướng bền vững và giàu bản sắc./.
Lê Hạnh
