Nhìn thẳng thực tế chênh lệch giữa các vùng
Thực tiễn triển khai chương trình xây dựng nông thôn mới trong các giai đoạn trước cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa các địa bàn. Những xã có điều kiện thuận lợi về hạ tầng, kinh tế như Thanh Hưng, Thanh Chăn, Noong Hẹt hay phường Him Lam (cũ) đã sớm hoàn thành các tiêu chí. Ngược lại, nhiều xã vùng sâu, vùng xa, biên giới như Pa Ham, Nậm Nèn, Huổi Lếch, Xa Dung (cũ)… vẫn gặp rất nhiều khó khăn.
Khoảng cách này không chỉ đến từ điều kiện tự nhiên mà còn do hạn chế về nguồn lực, trình độ dân trí và khả năng tổ chức sản xuất. Trong khi đó, bộ tiêu chí trước đây lại được áp dụng theo hướng đồng nhất, khiến các địa phương khó khăn phải “gồng mình” chạy theo chuẩn chung, dẫn đến áp lực lớn và hiệu quả chưa thực chất.
.jpg)
Hạ tầng còn nhiều hạn chế tại các xã vùng cao, miền núi là một trong những thách thức lớn trong xây dựng nông thôn mới.
Thiết kế tiêu chí theo từng nhóm xã
Bộ tiêu chí giai đoạn 2026 – 2030 gồm 10 tiêu chí với 47 chỉ tiêu, bao quát các lĩnh vực từ quy hoạch, hạ tầng đến phát triển kinh tế và nguồn nhân lực. Điểm mới nổi bật là mỗi tiêu chí được thiết kế theo 3 nhóm xã: nhóm 1, nhóm 2 và nhóm 3.
- Nhóm 1: Các xã có định hướng đô thị hóa hoặc tỷ trọng nông nghiệp thấp
- Nhóm 2: Các xã có điều kiện phát triển ổn định
- Nhóm 3: Các xã vùng dân tộc thiểu số, miền núi, xuất phát điểm thấp
Cách phân loại này giúp chấm dứt tư duy “một bộ tiêu chí cho tất cả”, tạo ra sự linh hoạt, sát thực tế hơn trong tổ chức triển khai.
Tại Điện Biên, toàn bộ 42 xã trong giai đoạn tới đều thuộc nhóm 3. Điều này phản ánh rõ thực trạng phát triển còn nhiều khó khăn, đồng thời đặt ra yêu cầu phải ưu tiên nguồn lực một cách có trọng tâm.
Chuyển đổi cơ cấu sản xuất, phát triển sinh kế bền vững là hướng đi trọng tâm tại các xã nhóm 3.
Tập trung nguồn lực, tránh dàn trải
Việc xác định đúng nhóm xã không chỉ mang ý nghĩa phân loại mà còn giúp định hình phương thức điều hành. Thay vì đầu tư dàn trải, các chính sách sẽ hướng đến những nhu cầu thiết yếu, phù hợp với từng địa bàn.
Đối với các xã nhóm 3, trọng tâm không dừng ở xây dựng hạ tầng mà còn tập trung vào phát triển sinh kế bền vững, chuyển đổi cơ cấu sản xuất, nâng cao thu nhập cho người dân. Đây được xem là cách tiếp cận “đi từ gốc”, giải quyết những vấn đề cốt lõi của nông thôn miền núi.
Từ thực tiễn địa phương: Chủ động lựa chọn hướng đi
Tại xã Mường Nhà – một xã biên giới có tỷ lệ hộ nghèo cao, việc áp dụng bộ tiêu chí cũ từng là áp lực lớn. Khi được xác định thuộc nhóm 3, địa phương đã có điều kiện rà soát lại các tiêu chí, lựa chọn những nội dung phù hợp để tập trung thực hiện.
Theo lãnh đạo xã, hiện địa phương đã đạt 8/19 tiêu chí nông thôn mới và đặt mục tiêu hoàn thành thêm 1 – 2 tiêu chí trong năm 2026. Thay vì chạy theo những yêu cầu vượt quá khả năng, xã tập trung vào các vấn đề thiết thực như giao thông, nhà ở và phát triển sản xuất.
Tương tự, xã Mường Chà sau khi sáp nhập vẫn còn nhiều tiêu chí chưa đạt. Việc áp dụng phân nhóm xã giúp địa phương có cơ sở xây dựng kế hoạch khả thi hơn, đồng thời ưu tiên nguồn lực cho những lĩnh vực cấp thiết như nước sinh hoạt, hạ tầng giao thông và nâng cao thu nhập.
Đầu tư hạ tầng giao thông là một trong những tiêu chí thiết yếu, góp phần thay đổi diện mạo nông thôn và nâng cao đời sống người dân.
Không phải “xếp hạng”, mà là tái cấu trúc cách làm
Thực tế cho thấy, phân loại nhóm xã không đơn thuần là việc “xếp hạng” mà là bước tái cấu trúc toàn bộ quá trình triển khai xây dựng nông thôn mới. Với Điện Biên, việc 100% xã thuộc nhóm 3 không phải là bất lợi, mà là cơ sở để nhìn rõ thực trạng, từ đó xây dựng chiến lược phù hợp với điều kiện miền núi, biên giới.
Cách tiếp cận này giúp địa phương tránh tư tưởng chạy theo thành tích, thay vào đó tập trung vào những tiêu chí mang lại giá trị thực chất cho đời sống người dân như điện, đường, trường, trạm và sinh kế bền vững.
Tạo nền tảng phát triển bền vững
Việc phân loại nhóm xã trong xây dựng nông thôn mới giai đoạn mới thể hiện rõ sự chuyển biến trong tư duy quản lý: từ đồng loạt sang phân hóa, từ áp đặt sang linh hoạt. Đây là nền tảng quan trọng để các địa phương phát huy nội lực, khai thác lợi thế và từng bước hoàn thiện các tiêu chí một cách thực chất, bền vững.
Trong bối cảnh yêu cầu phát triển ngày càng cao, cách làm mới này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả chương trình nông thôn mới, mà còn mở ra hướng đi phù hợp hơn cho những địa bàn còn nhiều khó khăn./.
Thúy Hà
