Hiện đại hóa chuỗi giá trị nông nghiệp
Trong tiến trình phát triển đất nước, nông nghiệp luôn giữ vị trí quan trọng, vừa là trụ đỡ của nền kinh tế, vừa là nền tảng bảo đảm an ninh lương thực và ổn định xã hội. Bước vào giai đoạn mới, yêu cầu đặt ra không chỉ là duy trì sản lượng mà còn phải nâng cao giá trị, hiệu quả và sức cạnh tranh của nông sản. Chính vì vậy, công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong chiến lược phát triển quốc gia.
Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 16/6/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã khẳng định rõ: phát triển nông nghiệp theo hướng hiện đại, sản xuất hàng hóa quy mô lớn, gắn với ứng dụng khoa học – công nghệ, chuyển đổi số, cơ giới hóa và tự động hóa là con đường tất yếu để nâng cao hiệu quả và tính bền vững của ngành. Thực hiện định hướng này, ngành nông nghiệp đã từng bước tổ chức lại sản xuất theo hướng hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, gắn với quy hoạch ngành hàng và nhu cầu thị trường.
Theo Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, sau 4 năm triển khai “Đề án thí điểm xây dựng vùng nguyên liệu nông, lâm sản đạt chuẩn phục vụ tiêu thụ trong nước và xuất khẩu giai đoạn 2022–2025”, tổng diện tích vùng nguyên liệu tại các địa phương tham gia đã đạt gần 170.000 ha, tăng khoảng 20% so với trước khi triển khai. Điểm đáng chú ý là hơn 71% diện tích vùng nguyên liệu đã hình thành liên kết tiêu thụ với doanh nghiệp, cho thấy xu hướng chuyển dịch mạnh mẽ từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa quy mô lớn, gắn chặt với chuỗi giá trị và thị trường.
Khi vùng trồng được quy hoạch đồng bộ và đạt quy mô đủ lớn, hiệu quả sản xuất cũng được cải thiện rõ rệt. Tại nhiều địa phương, chi phí vận chuyển nông sản giảm 20–30%, năng suất cây trồng tăng 10–15%, trong khi giá trị sản xuất trên mỗi hecta tăng khoảng 20–25%. Những kết quả này cho thấy việc tổ chức lại sản xuất đang trở thành một bước đi quan trọng trong quá trình hiện đại hóa nông nghiệp.
Công nghiệp chế biến – động lực gia tăng giá trị
Cùng với việc xây dựng vùng nguyên liệu, phát triển công nghiệp chế biến được xem là khâu then chốt để nâng cao giá trị gia tăng của nông sản. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam cho biết: Việc quy hoạch và phát triển các vùng nguyên liệu chủ lực đã tạo nền tảng để doanh nghiệp đẩy mạnh đầu tư, hình thành các chuỗi liên kết ổn định. Trên cơ sở đó, công nghiệp chế biến trở thành động lực quan trọng nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh của nông sản Việt Nam.
Trong những năm gần đây, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phối hợp với các địa phương thúc đẩy đầu tư xây dựng và mở rộng nhiều cơ sở chế biến nông, lâm, thủy sản. Hiện nay, cả nước có gần 8.000 cơ sở chế biến nông, lâm, thủy sản quy mô công nghiệp gắn với xuất khẩu, cùng khoảng 22.000 cơ sở chế biến nhỏ phục vụ thị trường nội địa. Tổng công suất chế biến đạt hơn 160 triệu tấn nguyên liệu mỗi năm, trong đó công suất thực tế đạt khoảng 120–130 triệu tấn.
Giai đoạn 2021–2025, công nghiệp chế biến nông, lâm, thủy sản duy trì tốc độ tăng trưởng khoảng 7–8%/năm. Cơ cấu sản phẩm cũng chuyển dịch theo hướng tích cực khi tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu tăng từ khoảng 20% năm 2020 lên hơn 30% vào năm 2025. Đồng thời, tỷ lệ tổn thất sau thu hoạch giảm bình quân khoảng 1% mỗi năm, hiện còn dưới 20%. Những chuyển biến này cho thấy công nghiệp chế biến đang từng bước trở thành một trụ cột quan trọng của nền nông nghiệp hiện đại.
Nâng cao vị thế nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế
Nhờ quá trình hiện đại hóa được triển khai đồng bộ trong toàn chuỗi giá trị – từ tổ chức sản xuất, phát triển vùng nguyên liệu đến mở rộng công nghiệp chế biến – xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam tiếp tục ghi nhận nhiều kết quả tích cực.
Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến, năm 2025 tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam ước đạt 70,09 tỷ USD, tăng khoảng 12% so với năm 2024 và là mức cao nhất từ trước đến nay. Kết quả này phản ánh rõ nét những nỗ lực của ngành nông nghiệp trong việc nâng cao chất lượng sản phẩm, mở rộng thị trường và tăng cường năng lực chế biến.
Trong cơ cấu xuất khẩu, nhóm nông sản đạt 37,25 tỷ USD, tăng 13,7%; thủy sản đạt 11,32 tỷ USD, tăng 12,7%; lâm sản đạt 18,5 tỷ USD, tăng 6,6%; trong khi sản phẩm chăn nuôi đạt 628 triệu USD, tăng 17,4% so với năm trước. Đáng chú ý, cán cân thương mại nông, lâm, thủy sản duy trì xuất siêu gần 21 tỷ USD, góp phần quan trọng vào cán cân thương mại chung của cả nước. Những con số này không chỉ phản ánh sự mở rộng về quy mô xuất khẩu mà còn cho thấy vị thế của nông nghiệp Việt Nam đang từng bước được nâng cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Hình thành đội ngũ “nông dân số”
Một điểm nổi bật trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp là sự thay đổi mạnh mẽ về tư duy và vai trò của người nông dân. Nghị quyết số 19-NQ/TW xác định nông dân là chủ thể và trung tâm của quá trình phát triển nông nghiệp và kinh tế nông thôn. Theo ông Nguyễn Anh Phong, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường, hiện nay mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tối đa đất đai và thâm canh đã tiệm cận giới hạn, không còn nhiều dư địa để đột phá. Muốn nâng cao chất lượng tăng trưởng đòi hỏi phải tri thức hóa nông dân, xây dựng lực lượng nông dân trở thành chủ thể ứng dụng khoa học-công nghệ và đóng vai trò nòng cốt trong nền nông nghiệp hiện đại. Trong bối cảnh ấy, sự xuất hiện ngày càng rõ nét của những “nông dân số” chính là dấu ấn tiêu biểu của tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn.
Cầm trên tay chiếc điện thoại thông minh, anh Võ Thanh Hải, nông dân xã Mỹ Quí, tỉnh Đồng Tháp, thao tác thuần thục trên các ứng dụng nông nghiệp để tra cứu lịch thời vụ, giá vật tư đầu vào hay giá lúa tươi tại ruộng. Chỉ với vài thao tác đơn giản, anh có thể theo dõi cả diễn biến giá gạo xuất khẩu theo từng ngày – điều mà trước đây người nông dân khó có thể tiếp cận kịp thời. “Chúng tôi được tập huấn sử dụng các ứng dụng công nghệ để phục vụ sản xuất và theo dõi thị trường. Nhờ vậy, bà con chủ động hơn trong việc quyết định thời điểm xuống giống, chăm sóc và tiêu thụ lúa”, anh Hải chia sẻ. Theo anh, việc tiếp cận thông tin nhanh chóng giúp giảm rủi ro trong sản xuất và giúp người nông dân từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị nông nghiệp.
Cùng với sự thay đổi về tư duy sản xuất, nhiều nông dân ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đang mạnh dạn ứng dụng máy móc và quy trình kỹ thuật hiện đại. Tại xã Thạnh An, thành phố Cần Thơ, anh Nguyễn Ngọc Huấn đã làm chủ các loại máy móc phục vụ sản xuất như máy cấy, máy gặt, máy phân loại hạt giống. Không dừng lại ở việc cơ giới hóa sản xuất, anh còn nắm vững quy trình sản xuất lúa giống và trực tiếp tham gia sản xuất thành công lúa giống siêu nguyên chủng, được Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long ký hợp đồng thu mua hằng năm.
Những câu chuyện như vậy đang trở nên ngày càng phổ biến ở nhiều vùng nông thôn. Cùng với sự phát triển nhanh của hạ tầng internet, một thế hệ “nông dân số” đang dần hình thành – những người không chỉ giỏi canh tác mà còn biết ứng dụng công nghệ để quản lý sản xuất và tiếp cận thị trường.
Trong bối cảnh đó, internet đang từng bước trở thành một dạng “hạ tầng mềm” của sản xuất nông nghiệp, giúp nông dân tiếp cận thông tin, mở rộng kênh tiêu thụ và nâng cao giá trị sản phẩm. Đây cũng là một trong những biểu hiện rõ nét cho sự chuyển mình của nông nghiệp Việt Nam trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Động lực cho giai đoạn phát triển mới
Những chuyển biến rõ nét trong tổ chức sản xuất, phát triển công nghiệp chế biến và thúc đẩy chuyển đổi số đang cho thấy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn của Việt Nam ngày càng đi vào chiều sâu. Không dừng lại ở việc tăng sản lượng, nông nghiệp đang từng bước chuyển mình theo hướng nâng cao chất lượng, giá trị và hiệu quả trong toàn bộ chuỗi sản xuất.
Từ nền nông nghiệp chủ yếu cung cấp nguyên liệu thô, Việt Nam đang từng bước hình thành một nền nông nghiệp hiện đại, đa ngành và đa giá trị, trong đó sản xuất gắn chặt với chế biến, thương mại và thị trường. Quá trình này giúp gia tăng giá trị cho nông sản và mở rộng không gian phát triển của kinh tế nông thôn, tạo thêm việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, những nền tảng được hình thành từ quá trình hiện đại hóa nông nghiệp sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam. Đồng thời, đây cũng là động lực để nông nghiệp tiếp tục khẳng định vị trí là trụ đỡ của nền kinh tế, góp phần thúc đẩy tăng trưởng và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới./.
Trần Hùng
