Thị trường còn nhiều dư địa phát triển
Ngày 28/9/2026, Bộ Công Thương ban hành Quyết định số 2433/QĐ-BCT phê duyệt Đề án “Phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045”. Đề án hướng tới xây dựng thị trường theo hướng hiện đại, minh bạch, an toàn, hiệu quả và tăng cường hội nhập quốc tế.
Theo Đề án, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam đã từng bước hình thành, góp phần hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro trước những biến động của giá hàng hóa. Tuy nhiên, thị trường vẫn còn nhiều dư địa phát triển, đặc biệt đối với những mặt hàng Việt Nam có lợi thế và có quy mô sản xuất, xuất khẩu lớn.
Việc mở rộng các sản phẩm phái sinh gắn với hàng hóa trong nước được kỳ vọng tăng kết nối giữa thị trường giao dịch và thị trường hàng hóa vật chất, đồng thời từng bước tạo điều kiện hình thành giá tham chiếu đối với một số mặt hàng chủ lực.
Năm 2025, thị trường đạt khoảng 1,54 triệu hợp đồng, với giá trị giao dịch trên 1,9 triệu tỷ đồng. Trong khi phần lớn giao dịch vẫn liên thông với thị trường quốc tế, Việt Nam có nhiều ngành hàng quy mô lớn và nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá ngày càng tăng.
Riêng cà phê, gạo, cao su, hồ tiêu và điều có quy mô hàng hóa cơ sở khoảng 30 tỷ USD/năm, qua đó tạo dư địa để phát triển các sản phẩm giao dịch phù hợp với điều kiện và nhu cầu của thị trường trong nước.
Đề án xác định việc phát triển thị trường phải gắn với sản xuất, kinh doanh, xuất nhập khẩu và nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá của doanh nghiệp. Các nguyên tắc được đặt ra gồm công khai, minh bạch, an toàn, hiệu quả và tiệm cận thông lệ quốc tế.
Hướng tới phát triển khoảng 10 mặt hàng Việt Nam
Một trong những mục tiêu đáng chú ý của Đề án là đến năm 2030 phát triển khoảng 10 mặt hàng Việt Nam có tiềm năng, lợi thế, đồng thời từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước đối với 3 - 5 mặt hàng chủ lực.
Thị trường phấn đấu đạt 8 - 10 triệu hợp đồng/năm, thu hút khoảng 300 - 500 doanh nghiệp tham gia. Đề án cũng đặt mục tiêu nâng tỷ lệ doanh nghiệp thuộc các ngành hàng chủ lực sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro giá lên khoảng 20 - 30%.
Các mục tiêu này cho thấy định hướng phát triển không chỉ tập trung vào mở rộng quy mô giao dịch mà còn hướng tới tăng mức độ tham gia của doanh nghiệp, đặc biệt là các chủ thể trực tiếp sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu hàng hóa.
Hai giai đoạn phát triển thị trường
Theo lộ trình, giai đoạn 2026 - 2027 tập trung xây dựng nền tảng thị trường, hoàn thiện hệ thống giao dịch, thanh toán bù trừ, giám sát và quản trị rủi ro.
Sang giai đoạn 2028 - 2030, trọng tâm là mở rộng danh mục hàng hóa, phát triển các hợp đồng có xuất xứ Việt Nam, từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước và tăng cường kết nối quốc tế.
Đề án định hướng thị trường phái sinh phải gắn với nền kinh tế thực, bao gồm thị trường giao dịch tập trung và thị trường OTC theo quy định pháp luật từng thời kỳ.
Trong đó, Sở giao dịch hàng hóa giữ vai trò trung tâm trong tổ chức giao dịch, hình thành giá và cung cấp thanh khoản. Thị trường OTC được phát triển phù hợp với nhu cầu phòng ngừa rủi ro của doanh nghiệp và từng bước chuẩn hóa.
Đồng bộ hạ tầng và quản trị rủi ro
Cùng với việc phát triển sản phẩm, Đề án đặt yêu cầu xây dựng đồng bộ hệ thống kho bãi, giao nhận, kiểm định chất lượng, thanh toán bù trừ, cơ sở dữ liệu và hạ tầng số.
Các cơ chế quản lý ký quỹ, giám sát giao dịch theo thời gian thực, cảnh báo sớm và quản trị rủi ro được xác định là những cấu phần quan trọng nhằm bảo đảm an toàn cho thị trường.
Đây cũng là những yếu tố cần thiết để thị trường hàng hóa phái sinh có thể vận hành gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, thay vì chỉ tập trung vào hoạt động giao dịch tài chính.
Định hướng đến năm 2045
Đến năm 2045, Đề án hướng tới xây dựng thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh Việt Nam có quy mô và mức độ kết nối cao trong khu vực Đông Nam Á, vận hành hiện đại, gắn với thị trường hàng hóa thực và có khung pháp lý, quản trị rủi ro tiệm cận chuẩn mực quốc tế.
Trong dài hạn, Việt Nam hướng tới hình thành 3 - 5 mặt hàng chủ lực có vai trò tham chiếu giá trong nước, từng bước tham gia định hình giá khu vực và tăng cường kết nối, liên thông quốc tế.
Cùng với phát triển thị trường và hạ tầng, Đề án cũng chú trọng đào tạo nguồn nhân lực, phổ biến kiến thức và nâng cao năng lực quản trị rủi ro cho doanh nghiệp, hợp tác xã và các chủ thể trong chuỗi giá trị hàng hóa.
Việc phê duyệt Đề án tạo cơ sở để triển khai một lộ trình phát triển thị trường hàng hóa phái sinh theo hướng có cấu trúc và chiều sâu hơn. Các nhiệm vụ trọng tâm bao gồm hoàn thiện thể chế, phát triển sản phẩm và hạ tầng, xây dựng hệ sinh thái thị trường, đào tạo nguồn nhân lực, tuyên truyền và tăng cường hợp tác quốc tế.
Trong quá trình xây dựng và trình Quốc hội xem xét dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, Đề án đóng vai trò định hướng cho việc hoàn thiện và triển khai khuôn khổ pháp lý mới sau khi Luật được ban hành, hướng tới sự đồng bộ giữa pháp luật và mục tiêu phát triển thị trường.
Hàng hóa phái sinh là nhóm công cụ tài chính có giá trị phụ thuộc vào biến động giá của một loại hàng hóa cơ sở như cà phê, cao su, ngô, đậu tương, vàng, bạc, đồng, dầu thô hoặc khí tự nhiên. Thay vì trực tiếp mua bán và lưu trữ hàng hóa vật chất, nhà đầu tư giao dịch thông qua các hợp đồng có điều khoản được xác định trước.
Trong thực tế, giao dịch hàng hóa phái sinh chủ yếu được thực hiện bằng hợp đồng tương lai. Hai bên thống nhất mức giá, khối lượng, tiêu chuẩn hàng hóa và thời điểm thực hiện trong tương lai. Nhà đầu tư có thể kiếm lợi nhuận từ chênh lệch giá mà không nhất thiết phải nhận hoặc giao hàng hóa thực tế.