Cây bản địa mở hướng làm giàu
Tháng 8, khi những cơn mưa mùa hạ phủ xanh các triền núi Lâm Thượng cũng là thời điểm măng bước vào chính vụ. Măng rừng, măng trồng mọc rộ, người dân tất bật lên nương thu hoạch. Một loại cây vốn quen thuộc với đời sống đồng bào vùng cao đang từng bước trở thành nguồn sinh kế ổn định, giúp nhiều gia đình cải thiện thu nhập và vươn lên làm giàu.
Gia đình ông Hoàng Văn Ghi, thôn Khéo Lẹng, hiện có 2 ha măng mai được trồng hơn 10 năm. Theo ông Ghi, măng mai tương đối dễ trồng, không đòi hỏi nhiều công chăm sóc. Người trồng chủ yếu phát quang cỏ dại, sau khoảng 3 năm cây bắt đầu cho thu hoạch.
Với giá măng tươi hiện khoảng 6.000 đồng/kg, gia đình ông có nguồn thu hàng chục triệu đồng mỗi vụ, đủ trang trải cuộc sống và nuôi con ăn học.
So với những cây trồng truyền thống như ngô, sắn, măng mai mang lại hiệu quả kinh tế cao và ổn định hơn. Khi bước vào giai đoạn khai thác ổn định, mỗi héc-ta có thể đạt sản lượng 15 - 20 tấn/năm, tương ứng nguồn thu bình quân khoảng 90 - 120 triệu đồng/ha.
Hiệu quả kinh tế này đang giúp cây măng trở thành một trong những lựa chọn sinh kế đáng chú ý đối với người dân địa phương.
Lợi thế từ thổ nhưỡng và chất lượng đặc trưng
Măng mai không phải cây trồng xa lạ với người dân Lâm Thượng. Theo ông Nông Mạnh Tường, nguyên Bí thư xã Lâm Thượng nhiệm kỳ 2015 - 2020, đây là loại cây thuộc họ tre, thân to và thẳng. Trước đây, những cây già còn được người dân chẻ, ngâm dưới bùn để làm rui, mè lợp nhà sàn truyền thống của đồng bào Tày.
Điều kiện khí hậu mát mẻ quanh năm, đất đai màu mỡ và thổ nhưỡng đặc trưng tạo cho măng mai Lâm Thượng những đặc điểm riêng. Búp măng lớn, thân dày, thịt trắng, vị ngọt thanh, giòn, ít xơ và không bị đắng. Mỗi củ măng có trọng lượng trung bình từ 1,5 - 3,5kg.
Không chỉ tiêu thụ tươi, người dân còn chế biến măng thành sản phẩm khô để nâng cao giá trị.
Sau khi thu hoạch, măng được bóc vỏ, luộc, ép rồi phơi nắng tự nhiên trong nhiều ngày nhằm giữ màu sắc, hương vị đặc trưng và kéo dài thời gian bảo quản.
Trung bình khoảng 10kg măng tươi mới cho 0,6kg măng khô thành phẩm. Giá măng khô hiện dao động từ 150.000 - 160.000 đồng/kg, mang lại giá trị kinh tế cao hơn đáng kể so với sản phẩm chưa qua chế biến.
Đưa măng mai thành sản phẩm OCOP
Cùng với mở rộng vùng trồng, Lâm Thượng từng bước chuyển từ khai thác lợi thế cây bản địa sang xây dựng sản phẩm hàng hóa có thương hiệu.
Măng mai Lâm Thượng đã được công nhận OCOP 3 sao và cấp nhãn hiệu chứng nhận “Măng mai xã Lâm Thượng”.
Sản phẩm được đóng gói bằng bao bì túi zip, có mã QR phục vụ truy xuất nguồn gốc, hướng tới đáp ứng yêu cầu của hệ thống phân phối hiện đại.
Việc xây dựng thương hiệu có ý nghĩa quan trọng bởi trước đây măng mai, măng bát độ tại Lâm Thượng chủ yếu được bán tươi cho thương lái. Khi bước vào chính vụ, sản lượng tăng nhanh khiến giá cả dễ biến động, người sản xuất có nguy cơ bị ép giá.
Sự tham gia của hợp tác xã và doanh nghiệp đang từng bước thay đổi phương thức tiêu thụ này.
Chế biến tại chỗ để gia tăng giá trị
Hợp tác xã Nông lâm sản Dương Phúc đã trở thành đầu mối thu mua măng tươi của người dân trong xã và các địa phương lân cận, trong đó ưu tiên các hộ tham gia chuỗi liên kết.
Theo Giám đốc Hợp tác xã Nguyễn Thị Dím, đơn vị đã đầu tư máy thái măng công nghiệp, hệ thống bể hấp cùng các thiết bị phục vụ chế biến.
Việc tăng cường sơ chế ngay tại vùng nguyên liệu không chỉ giúp kéo dài thời gian bảo quản và nâng giá trị sản phẩm mà còn tạo việc làm thường xuyên cho hàng chục lao động địa phương.
Trong niên vụ trước, hợp tác xã thu mua khoảng 500 tấn măng tươi. Do năng lực chế biến tại chỗ còn hạn chế, khoảng 300 tấn được xuất bán tươi; 200 tấn được đưa vào sơ chế, tạo ra khoảng 10 - 12 tấn măng khô thành phẩm.
Doanh thu từ măng khô đạt khoảng 2 tỷ đồng, trong khi doanh thu bán măng tươi đạt khoảng 1,8 tỷ đồng.
Những con số này cho thấy dư địa nâng giá trị sản phẩm thông qua chế biến vẫn còn đáng kể, đặc biệt khi vùng nguyên liệu tiếp tục được mở rộng.
Hình thành chuỗi từ nông dân đến thị trường xuất khẩu
Một điểm đáng chú ý trong quá trình phát triển cây măng tại Lâm Thượng là sự hình thành mối liên kết giữa người sản xuất, hợp tác xã và doanh nghiệp.
Theo ông Nguyễn Đức Dũng, Giám đốc Công ty cổ phần Yên Thành, doanh nghiệp đã liên kết trồng mới hơn 300 ha măng bát độ tại vùng Lục Yên, Lâm Thượng.
Trong niên vụ trước, doanh nghiệp thu mua trực tiếp hơn 500 tấn măng của người dân với giá tại nhà máy khoảng 6.000 đồng/kg măng tươi. Theo thông tin doanh nghiệp cung cấp, người dân thu về hơn 30 tỷ đồng từ cây măng.
Các sản phẩm măng khô của Hợp tác xã Nông lâm sản Dương Phúc cũng được doanh nghiệp thu mua, tiếp tục chế biến để xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản.
Từ một nông sản bản địa chủ yếu tiêu thụ tươi, măng Lâm Thượng đang từng bước tham gia chuỗi giá trị dài hơn: vùng nguyên liệu - nông dân - hợp tác xã - chế biến - doanh nghiệp - thị trường xuất khẩu.
Đây cũng là hướng phát triển có ý nghĩa đối với xây dựng nông thôn mới ở khu vực miền núi, khi giá trị tạo ra không chỉ nằm ở sản lượng mà còn được giữ lại nhiều hơn tại địa phương thông qua sơ chế, chế biến và tạo việc làm.
Phát triển 500 ha măng theo hướng bền vững
Theo Chủ tịch UBND xã Lâm Thượng Trần Quốc Tuấn, hiện diện tích măng trên địa bàn đạt khoảng 500 ha, sản lượng măng tươi gần 8.000 tấn.
Lợi thế của cây măng là chỉ sau khoảng 3 năm trồng có thể bắt đầu cho năng suất ổn định. Đây cũng là cây bản địa, phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng và tập quán canh tác của người dân miền núi.
Thời gian tới, chính quyền địa phương tiếp tục hỗ trợ người dân ứng dụng khoa học - kỹ thuật, mở rộng thị trường, duy trì thương hiệu OCOP và phát triển vùng măng mai theo hướng bền vững.
Từ những triền núi vốn quen với sản xuất quy mô hộ, cây măng đang mở ra một hướng phát triển mới cho Lâm Thượng. Khi vùng nguyên liệu được gắn với chế biến, thương hiệu và thị trường, giá trị của nông sản không còn dừng ở sản phẩm thu hoạch trên nương mà được tiếp tục gia tăng qua từng mắt xích của chuỗi liên kết.
Đó cũng là nền tảng để một sản phẩm bản địa trở thành sinh kế bền vững, góp phần nâng cao thu nhập và tạo thêm động lực xây dựng nông thôn mới ở vùng cao.